CUMALIKIZIK

Cumalıkızık, Bursa'da bulunan ve çok iyi korunmuş olan bir yerleşim yeridir. Alanın bir çok özelliği korunmuştur fakat bu özelliklerinin devam ettirilmesi konusunda sorunlar yaşanmaktadır. Cumalıkızık'ta yer alan bu tarihi evlerin  bu yüzden , bir kılavuz kitapçık, servis mekanları, çatı drenajı, bozulmuş cephe malzemesi (sıva), strüktürel dayanım, mimari elemanlar (dış ve iç duvarlar, kapı pencere) gibi birçok sorunları vardır. 

Uludağ'ın kuzey yamaçlarında birbiri ardına sıralanan yedi "kızık" köyünün bulunduğu bilinmektedir: Hamamlıkızık, Cumalıkızık, Fidyekızık, Derekızık, Dallıkızık, Bayındırkızık ve Değirmenlikızık.. Orhangazi'nin Bursa'nın fethi öncesi lojistik destek sağlamak amacıyla kurulmasını istediği yolunda günümüze kadar uzanan rivayetlere göre kurulmuş olan bu köyler, birbirlerinden farklı özellikleriyle ayrılmaktadırlar.

1920-22 yıllarındaki Yunan İşgalinden tesadüf eseri yanmadan kurtulan Cumalıkızık Köyü en eski Osmanlı kırsal mimari örneklerini bugün de yaşatmaktadır. Geçmişi 1300'lü yıllara uzanan Cumalıkızık'ın, köy muhtarlığındaki 1685 tarihli Vakfiye Belgesine göre Orhangazi Vakfiyesine bağlı olduğu ifade edilmektedir (Ek 1).

Cumalıkızık geçimini topraktan sağlayan diğer yerleşimler gibi su kaynakları bakımından zengin, verimli topraklar üzerinde kuruludur. Bursa'yı Ankara'ya bağlayan yolun 10.km.'sinden sonra, sağa Uludağ yamaçlarına doğru 3 km. içeride, denizden 340 m. Yukarıda, tarihsel dokusunu koruyan bir Osmanlı Vakıf köyüdür. Köye eski mezarlık duvarlarının arasından geçilerek girilir. Asfalt yol, mezarlık başında taş döşeme ile değişik atmosfere sokar. Mezarlıktan sonra köy giriş meydanına ulaşılır. Meydanın üç yanı konutlar, diğer yanı ise ilkokul ve mezarlık ile çevrilidir. Meydanda 2 anıtsal çınar ağacı bulunmaktadır. Yedi mahalleden oluşan köyün belli bir planı yoktur. Eğrek, Okul, Orta, Hamam, Dere, Değirmenyeri, Köyüstü mahalleleri vardır. Toplayıcı merkez, cami ve kahvelerin bulunduğu Orta Mahalledir. Buradaki cami merkez konumunda olup, evler bu merkez etrafında ihtiyaç oldukça birbirine bitişik şekilde yapılmıştır (F 3). Camiye ulaşımın en rahat olacağı şekilde biçimlenen sokaklar karmaşık ve sadece at arabalarının geçebileceği genişliktedir. Orta mahalle etrafında oluşan en eski yerleşim bölgeleri Hamam ve Eğrek mahalleleridir.

Sokaklar soğuk ve yağışlı hava ile eğime göre şekillendiği için dar ve kıvrımlıdır. Genişlikler insan ve yük taşıyan hayvanlara göre belirlenmiş olup, genellikle 2-2.5 m. kadardır. Cin aralığı denilen 55-60 cm. genişliğinde, sadece bir insanın geçebileceği bir geçit vardır ve köylüler tarafından Şeytan Çıkmazı olarak da adlandırılmıştır.

Cumalıkızık köyünde üstten bakınca neredeyse görünmeyen sokaklar, ortaya doğru eğimli düz taşlardan yapılarak, evlerin giriş kısımlarının yağmur sularından korunması sağlanmıştır. Ayrıca evlerin saçaklarının geniş tutulmasıyla yağışlı havalarda sokakların kuru kalması sağlanmaktadır. Uludağ'dan gelen su, eğimli köyde sokak ortalarından akarak, köy girişindeki mazgalda toplanıp, buradan kanallar ile köy bahçelerinin sulanması sağlanmaktadır.

Sokaklar birbirini dik kesmezler, çıkmaz sokaklar da vardır. Birkaç sokağın kesiştiği yerlerde küçük meydanlar oluşur.

Sokaklarda ağaç olmamasına rağmen, hemen her evin sokağa bakan cephesinde asma vardır. Pencerelerinde de yöre bitkilerinden küpeli çiçekleri saksıları dizilidir. Bahçelerde ağaç ve yeşillik olduğundan köye uzaktan bakıldığında Uludağ yamaçlarında yemyeşil görünür.

Yerleşim alanı yaklaşık 15 ha. olan köyde 270 adet ev bulunmaktadır. Köyde 57 adet sivil mimarlık örneği yapı, 2 anıtsal yapı (cami ve hamam), 2 anıtsal çınar olmak üzere 61 adet tescilli eser yer almaktadır.

Cumalıkızık Camisinin inşa tarihi ile ilgili olarak elde kesin bilgi yoktur. Ancak köyde 1300'lü yıllardan itibaren bir cami bulunduğu söylenmektedir. Vakıflar Bölge Müdürlüğü'nün yayınladığı bir kitapta mevcut caminin 300 yıllık olduğu belirtilmekte olup, buradan eski caminin yerine yeni bir caminin yapılmış olabileceği anlaşılmaktadır.

Caminin saçak altı süslemeli ahşap kaplamadandır. Ayrıca batı giriş kapısının üzerinde dikdötgen çerçeveler içinde kalem işi cami tasviri yer alır. Eskiden yarısı okul olan cami binasının 1916 yılında yapılan değişikliklerle ara duvarı kaldırılarak tek mekan oluşturulmuştur. Minaresi 1973 yılında yapılmıştır.

Caminin doğu cephesinde, merdivenlerin altındaki nişte yer alan çeşmenin üzerinde yer alan kitabeden 1898-99 yıllarında inşa edildiği ve Zehra Hanım Vakfına ait olduğu anlaşılmaktadır (F 10).

Köyün girişindeki meydandan merkeze doğru Yunus Aralığı'ndan devam edildiğinde, sağda tarihi hamam yapısı görünür. Hamam, 1983 yılında Bursa Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından, Mimar Mithat-Engin Kırayoğlu'nun projesiyle restore edilmiştir (F 9).

Köyde kahve meydanında iki de şadırvan vardır. Bunlardan birisi caminin batı kapısının karşısında bulunan kahvenin önündedir. Üzerindeki kitabede 1912 yılı yazdığı görülmektedir. Diğer şadırvan ise kahve, etnografik ürün ünitesi ve kooperatif yapısının olduğu bahçenin ortasındadır, kitabesi yoktur.

Kente olan göç nedeniyle , çoğu yaşlı insanların eline kalan evlerin korunması ve bakımı pek mümkün görünmemektedir. Nüfus giderek azalmakta , işgücü kente kaymaktadır.

Köyde özgün mimari doku korunduğu gibi geleneksel yaşam da devam etmektedir. Sünnet, düğün gibi geleneksel törenlerin günümüzde de yaşatıldığı, komşuluk ilişkilerinin eskisi gibi devam ettiği görülmektedir. Köyde evlerin perdelerinde özgün motifler (küpeli çiçeği motifi gibi) dikkat çekmekte, dantel işlemelerinde Kızık motiflerine rastlanmaktadır. Mahremiyet olgusunu bugün de koruyan köy kadınlarının geleneksel el becerilerinin (dantel, nakış, dikiş, gözleme ve reçel üretimi vb.) de hala korunduğu gözlenmektedir.

Tüm bu özelliklerin yanı sıra ailenin kapalı ekonomisinin şehir ekonomisine dönüşmesi Cumalıkızık Köyünü de olumsuz olarak etkilemiştir. Mimariye de yansıyan bu değişim, iç oylumlu Cumalıkızık köy evi plan tipini de değiştirmiştir. Aile içinde sosyal statüye göre farklı kotlarda düzenlenmiş yaşam mahalleri bozulmuş, yeni kullanım gereçlerinin ev içine girmesiyle odalar yeni özellikler kazanmıştır. Eski yaşam biçimiyle her türlü eylemin geçtiği bir oda, bugün salon olarak barok tipi mobilyalarla donatılarak kullanılabilmektedir.

Kente olan göç nedeniyle, çoğu yaşlı insanların eline kalan evlerin korunması ve bakımı pek mümkün görünmemektedir. Nüfus giderek azalmakta, işgücü kente kaymaktadır.

Evler yasal koruma altına alındıktan sonra , yaptırımı olan kültür politikalarının bulunmamasından dolayı koruma sağlıklı gerçekleştirilmemiştir, ev sahipleri de çözümsüzlükten ve bilinçsizlikten dolayı evlerine tek bir çivi bile çakmamakta , evlerini eskimeye , yok olmaya bırakmaktadır. Bu nedenle birçok aile daha iyi bir barınak ve çocuklarına daha iyi eğitim sağlamak için şehre geçmektedir . Ayrıca ailelerin kapalı ekonomisinin değişmesiyle , yaşam biçimi de değişmiş , bununla birlikte iç oylumlu Cumalıkızık köy evi plan tipi de değişmiştir. Aile içindeki sosyal statüye göre farklı kotlarda düzenlenmiş yaşam mahalleri bozulup , yeni kullanım gereçlerinin de yaşama girmesiyle mekanların yeni özellikler kazanması önlenmemiştir . Ahşap odalardaki yunmalıklar yerini küvetler , aşhaneler almış , karakteristik ocaklar yok olmaya başlamıştır.

Köy nüfusu giderek azalmış , çoğu yaşlılara kalan evlerin bakımı ve korunması güçleşmiş bu nedenlerle evlerin çoğu harap durumda olup bir kısımda yıkılmıştır.

Köyün korunabilmesi için 1998 yılı başındaki köye artı gelir sağlayacak ekonomik - kültürel - doğal sürekliliği sağlayacak model geliştirilmektedir.

Yakın çevresinde doğal güzellikleri ve endemik bitkileri barındırmaktadır. Bursa ovasına hakim manzarası olan Cumalıkızık Ankara yolunu bağlayan kıvrımlı yol üzerinde 1997 yılında Bursa Büyükşehir Belediyesi desteğiyle piknik alanı inşa edilmiş , köy kooperatifi tarafından işletilmektedir. Köyün çok değerli kaynak suyu da piknik alanıda aktarılmakta , köye ekonomik girdi sağlayacak işletme modelinin oluşturulmasını beklemektedir.

Cumalıkızık'ın bir başka özelliği de doğal zenginliğidir. Endemik bitki çeşitliliği , iklimi , Uludağ zirvesine ulaşılırlığı ve yakın çevre doğa yürüyüş alanları , dereleri ile Cumalıkızık'ın cekiçiliği artmaktadır.

Bursa'ya bir mahalle olacak kadar yakın , aynı zamanda Uludağ'ın eteğinde doğal güzelliğiyle kentin karmaşasından çok uzakta.

Cumalıkızık sahip olduğu tarihi - kültürel - arkeolojik - doğal özellikleriyle hem yerel hem de ulusal ölçekte büyük önem taşıyan bir yerleşmedir

Kaynak : Bursa ve Yıldırım Belediye Siteleri