Amasya, Osmanlı Sultanlarının birçoğunun şehzadelik dönemlerini yaşadığı, Osmanlı’yı Cumhuriyet’e taşıyan değerlerin yetiştiği, Ulusal Kurtuluş Savaşında milli iradenin oluştuğu, Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğinde yeniden yapılanma kararlarının alındığı, Cumhuriyete giden ışıklı yolun başlıca kilometre taşı ve en önemli yazılı belge niteliğindeki Amasya Tamimi’nin yayımlanarak “milletin istiklalinin tamamen milletin azim ve kararına bağlı olduğu”nun vurgulandığı önemli bir yerleşim merkezi oldu.

   
TARİHİ YAPILAR
       Şehir merkezinde yer alan birçok Selçuklu taş mimari eserleri örnekleri yanında, Yalıboyu adı verilen ve Yeşilırmak sahil şeridinin kale eteklerinde bulunan sur duvarları üzerinde yer alan, Osmanlı Dönemi sivil mimari örnekleri, yan yana dizilmiş Kastamonu, Safranbolu evleri misali, ortak bir plan ve cephe üzerine inşa edilmiş cumbalı, üçlü pencereli ferah Türk Evleri, önlerinden kıvrılarak akan Yeşilırmak ve üst yamaçlarındaki Kral Kaya mezarları ile birlikte Amasya’ya kimlik kazandırıyor.

KRAL KAYA MEZARLARI Amasya Kalesi (Harşena) eteklerinde düz bir duvar misali dikine uzanan kalker kayalara oyularak yapılmış olan toplam 18 mezarın 5 tanesi şehre hakim bir yerde oldukları için ilk bakışta dikkati çekmektedir. Çevreleri oyularak ana blok kayadan tamamen ayrılmışlar, birbirine merdivenlerle bağlanmışlardır. Amasyalı Strabon'un verdiği bilgiye göre kaya mezarları Pontus Krallarına aittir ve yaklaşık MÖ III. yüzyıl civarlarında yapılmışlardır. Mezar odalarının çoğu boş olup birkaçında yazıt bulunmaktadır. Eski çağlardan günümüze uzanan bu mağaralar Amasya’ya “Krallar Vadisi” ünvanını kazandırıyor.

HAZERANLAR KONAĞI
Hatuniye Camii'nin doğusunda yer alan Yalı evleri dizisindeki en güzel konaktır. 1865 yılında inşa edilen bu konak Osmanlı döneminin en zarif sivil mimari örneklerinden birisidir.

Konağın eski sahiplerinden alınan bilgiye göre Ziya Paşanın Amasya Mutasarrıflığı zamanında Defterdarlık görevi ile bulunan Hasan Talat Efendi tarafından kız kardeşi Hazeran Hanım adına 1872 yılında yaptırılmıştır. Konağın iki ayrı girişi vardır. Bunlardan birisi sübyan mektebi ile evler arasında Arnavut kaldırımlı dar yolun bulunduğu avlu kapısıdır. Saçak üzerine kiremit örtülü, çift kanatlı bu kapı bodrum kat ve haremlik bölümü ile irtibatlı ön avluya açılır.
Her Türk evinde olduğu gibi burada da haremlik girişi önünde bir kuyu mevcuttur. Avlunun batı köşesinde bina ile bütünleşmiş kazan ocağı dikkat çekicidir. Bu ocak farklı bir üslupla "Hayat" tabir edilen girişlerde değil avluda gerçekleştirilmiştir.
Diğer bir giriş Hatuniye Camii avlusu ile irtibatlıdır. Çift kanatlı selamlık kapısından alçak tavanlı bir mekana girilir.

Konağın planında simetrik bir görünüm hakimdir. Dört köşede birer oda ve odaların arasında orta sofanın uzantıları eyvanlar yer alır. Batı eyvanlarını giriş kata bağlayan sade korkuluklu ahşap merdivenler işgal eder. Katlarda oturma ve yatak odaları, avlu, kahve odası, ocaklı oda, ebeveyn ve selamlık odaları ile tuvalet sofa etrafında yer almaktadır.
            

BAYEZİD PAŞA CAMİ
Amasya Emiri Bayezid Paşa tarafından 1414 yılında yaptırılmıştır. Yapı, küçük değişikliklerin dışında Bursa Yeşil Cami planına benzemektedir. Planı, arka arkaya iki kubbe, öndeki kubbenin yanlarında ikişer küçük kubbesi ile tipik bir zaviyeli camilerdendir. Cephenin bazı yerleri mermer kaplamalar olup kubbeli abidevi bir son cemaat yerine sahiptir.

SULTAN II. BAYEZİD KÜLLİYESİ
Sultan II. Bayezid adına 1485-86 yılında cami, medrese, imaret türbe, şadırvan ve çeşmeden ibaret külliye olarak yapılmıştır. 15. yüzyılın son çeyreğinde yan mekanlı camii mimarisinin gelişmiş bir geçiş dönemi örneğidir. Camii beş kubbeli bir cemaat yeri ile geniş bir kemerle birbirine bağlanan arka arkaya iki kubbeli mekan ve buraya açılan yan mekanlardan ibarettir. Doğu kısmındaki minaresi renkli taşlarla yivli, batı kısımlarındaki palmetlerle süslü olarak gerçekleştirilmiştir. Batıda (U) plan şemasına sahip medrese mevcuttur. Doğudaki (L) Plan şemalı yapı imaret ve konuk evidir. Her iki minare hizasında bulunan yaşlı çınar ağaçlarının külliye ile yaşıt olduğu tahmin edilmektedir.

KAPI AĞA MEDRESESİ
Sultan II. Bayezid'ın Kapı Ağası Hüseyin Ağa tarafından 1488 yılında yaptırılmıştır. Ön Asya ve Selçuklu mezar anıtlarında görülen sekizgen plan şeması fonksiyon itibariyle ilk defa bu medresede uygulanmıştır. Her kenarda üçer adet, tonozlu revakların gerisinde bulunan kubbeli odalarda güney kenarında daha büyük ve yüksek kümbet ve örtülü mekana yarım kubbelerin bağlanması ile meydana gelen (I) planlı dershane, yapının esasını teşkil eder. Duvarlarında üç sıra tuğla arasında moloz taş kullanılmış, giriş daha yüksek tutularak silmelerle yumuşatılmıştır. Avluda köşeli sade başlıklar sütunlar üzerine oturtulmuş dengeli revak kemerleri ve duvar üzerindeki plastik Bursa Kemeri uygulaması iç mimariye çekicilik kazandırmıştır.

BİMARHANE (DARÜŞŞİFA)
İlhanlı Döneminden günümüze ulaşan tek eserdir. İlhanlı Hükümdarı Sultan Mehmet Olcayto ve hanımı Ilduz Hatun adına köleleri Anber Bin Abdullah tarafından 1308-1309 yılında yaptırılmıştır. Yapının bilhassa ön cephesi sanat bakımından çok değerlidir. Anadolu Selçuklu Mimarisinin orijinal sütun başlıkları olan geometrik yaprak tezyinatlı ve mukarnaslı sütun başlıkları kullanılmıştır. Türk üçgenlerinden meydana gelen ters dönmüş sütun başlıkları, Anadolu Selçuklu Mimarisinde ilk defa bu yapının cephe kenarlarında denenmiştir. Bina kesme taşlardan örülmüş ve iki köşesine silindir şeklinde dayanaklar yaptırılmıştır. Sadece Amasya Bimarhanesine mahsus bir özellik olan kapı kilit taşında diz çökmüş vaziyette insan kabartması mevcuttur. Akıl hastalarının tedavisi için müzik kullanılan ilk hastane olduğu bilinmektedir.

AMASYA KALESİ
Şehrin savunmaya en uygun mevkii olan Harşena Dağı üzerinde kurulmuştur. Harşane (Karsan) Han veya Pontus Kralı Mithradates tarafından yaptırıldığı sanılmaktadır. Daha sonraki dönemlerde yapılan onarımlarla günümüze kadar ulaşmıştır. Kalede sarnıçlar, su depoları, eteklerinde Osmanlı dönemine ait hamam kalıntıları ve kayaya oyulmuş Pontus Kral Mezarları bulunmaktadır. Kalenin sur duvarlarının çoğunluğu ayakta kalmıştır.

FERHAT SU KANALI
Kentin su ihtiyacını karşılamak için Helenistik Dönemde yapılmış olan su kanalı yaklaşık 75 cm. genişliğinde 18 Km. uzunluğundadır. "Terazi" sistemine göre kanallar oyularak, tünel açılarak bazı yerlerinde duvarlar örülerek inşa edilmiştir.