Türk yöneticilerinin kişilik yapıları konusunda, kapsamlı ve çok yönlü bir araştırma yapılmamıştır. Bu konuda yazılan makale ve ondan bilimsel çalışmalar daha çok gözlem tekniği ile elde edilen verilere dayanır. Bu konudaki en büyük yetersizlik temelde "kişilik" olgusunun birkaç faktörle açıklanamayacak kadar karmaşık, çok boyutlu ve değişken bir niteliğe sahip olmasıdır. Öte yandan kişilik değerlemelerini kültürel koşullanma, önyargı ve beklentilerden bütünüyle bağımsız bir biçimde ele almak oldukça zordur. Burada, Türk yöneticilerinin kişilik özellikleri ele alınırken yabancı bilim adamları ve Türk bilim adamlarının görüşlerine başvurulacaktır. Bu konudaki görüşlerin birbirini teyit etmesi veya çatışması kişiliğimize ilişkin görüşlerin açıklığa kavuşması konusunda yeni yollar açabilir.

Özellikle ABD'den çeşitli alanlardan bilim adamları Türkiye'de bulundukları belli süreler içinde Türk Kamu Yöneticilerini gözleme firsatı bulmuşlar ve bu gözlemlerini değişik dergi ve kitaplarda yayınlamışlardır. Bunların başında da 1961-65 yılları arasında Ankara'daki Milletlerarası Kalkınma Örgütünde (AID) Kamu Yönetimi Danışmanı olarak görev yapan ve bu sürenin önemli bir kısmını Devlet Personel Dairesinde geçiren Dr. Richard Podol'dur. Diğer bilim adamları ise ve Mathews, Burling, Caldwell, Smith, Stevens ve Cohri dur.

Aşağıda bu bilim adamlarının Türk yöneticilerinin kişiliğine ilişkin görüşleri verilecektir.

Podol, Türk yöneticisini tanımak için, onun yetiştiği ortamı tanımak larla gerektiğini ileri sürmüş ve Türk toplumunu geçmiş-gelecek mücadelesi içinde kıvranan birçok fertleriyle yeni ve eski arasında bölünmüş bir etken toplum olarak tanımlamıştır(2) .

Podol'un bu konudaki görüşleri aşağıdaki gibidir: "Türkiye'de Batıcılık, yönetici sınıf içinde Atatürk Devrine kadar egemenliğini kuramamıştır. Bugünün modern düşünüşlü Türkleri ancak bir ya da iki kuşaktan beri Batıcıdırlar." 1950 tecrübesinin de gösterdiği gibi "geriye dönüş" tehlikesi hala mevcuttur. Türk toplumu geçmişte, dinde, siyasette, ailede özet olarak her alanda otokratik bir toplum hayatı sürdürmüştür. Türklerin savaşçı ve çiftçi bir millet olduklarını unutmamak gerekir.

"Bugün ekonomik gelişme kavramının gereklerine uygun düşmeyen geleneklerle birlikte modern olmaya çabalayan yeni bir yöneticı kuşağına rastlıyorum. Geçiş halinde bulunan bir toplum için genellemeler yapmak, tartışmayı ve anlaşmazlığı davet etmek olur. Esasen Türk yöneticisinin gerçeğe uygun temsili bir portresine rastlayamazsınız. Burada çizilecek olan portre daha çok kanaat ve muhakemeye dayanan karma bir şey olacaktır. Türk yöneticisinin başlıca kişisel özellikleri şu şekilde sıralanabilir.

• İş başarma eğilimi zayıftır. Çekingenlik duygusu, değişiklik ve tenkid edilme korkusu yaygındır.
• Son derece merkezcildir. Yöneticiler karar verme yetkisini ellerinde toplamışlardır. Bu eğilim her şeyi mevzuat açısından inceleyen etkili bir teftiş mekanizmasıyla desteklenmektedir. Yöneticiler, düşünmeye, plan yapmaya, astlarını yetiştirmeye vakit bulamamaktadırlar.
• Haberleşme bakımından çok zayıftır.Türk yöneticisi gerek bilgi almak, gerek bilgi vermek bakımından son derece isteksizdir. Bir Türkün diğer bir Türk'e gîdip yardım ve tavsiye alması nadirattandır. Bunu bir tür zayıflık olarak saymaktadır.
• Rütbe ve mevkiye çok önem verir. Türkiye'de yöneticiler sınıfı toplumun en itibarlı gruplarından birini teşkil eder. Türk yöneticisi, kabiliyetine son derece itimadı olan, gurur ve benlik sahibi bir kimsedir. Bunun sonucu olarak da hatasını kabul etmez. Maalesef bu seçkinler zümresi kapalı bir grubun bilinen eğilimlerini benimsemiş görünmektedir. Bu eğilim, aralarına "başkalarını" sokmamak suretiyle kendilerini savunmak eğilimidir.
• Çalışma yerinde mahremiyet yoktur. Aşırı merkezcilik dolayısıyla yönetimin resmi mahremiyeti kalmamıştır. Yöneticinin kapısı her zaman açık telefonu her zaman çalmaktadır. Kendisiyle beş dakika müdahalesiz konuşulamaz. Bir taraftan evrak okuyup imzalarken, öbür taraftan muhatabıyla meseleleri tartışması görülmeye değer bir haldir.
• Batılı olduğuna inanır. Türk yöneticisi kendini batılı sayar. Artık Türk ya da Müslüman âdetlerinin muhafazasından bahsetmemekte elinden geldiği kadar Batıyı benimsemeye çalışmaktadır. Bunu Atütürk'ten iyi öğrenmiştir. İşte bu sebeptendir ki, yerli danışmanlara çoğu zaman dudak bükerken, yabancı uzmanların ileri sürdükleri fikirlere itibar etmektedir.
• Öğrenmek ve gelişmek ister.Türk yönticisi, kendisini az gelişmiş bir toplumda batılı bir insan olarak gördüğü ve hissettiği için büyük bir öğrenme, kendini geliştirme ve bunu çok kere zahmetsizce yapma arzusu içindedir.

Podol'un Türk yöneticilerine ilişkin görüşlerini özetlemek gerekirse, yazar yukarıda bahsettiği yedi alandan beşinde yöneticileri olumsuz nitelemiş, ikisinde ise (batılı olma ve öğrenme isteği) olumlu kişilik özellikleriyle tanımlamıştır. Yöneticilerin bu şekilde bir kişilik geliştirmelerini etkileyen yedi neden ileri sürmüştür. Bunlar; aile, eğitim sistemi, mevzuat, yetenek noksanlığı, iş bulma güçlüğü, İDT'lerinin gerçek niteliğinin belirlenmemesi ve batıya dönüklüktür. Podol yöneticilerin kişiliklerinin gelişmesi için önerilerde de bulunmuştur.

İngiltere'deki Durham Üniversitesi öğretim üyelerinden Profesör C.H. Dodd'un 1965 yılında Türkiye'de yüksek ve orta kademeden 136 yöneticide yaptığı bir araştırmada, yöneticilerin % 75 kadarının babalarının devlet memuru, subay, yargıç, öğretmen, doktor vb. gibi mesleklere mensup olduklarını göstermiştir. Yazar, yaptığı araştırma sonuçlarına bakarak "yukarı ve orta kademe Türk devlet hizmetleri için işe almanın oldukça sınırlı bir sosyal temele dayandığını" ileri sürmüştür(5). Ancak son iki kuşaktan beri, sözkonusu sınırlı sosyal temelin daha da genişlediği yüksek devlet memurları içinde babaları asker ya da mesleki eğitim kurumlarından yetişenlerin oranının sadece % 19 olduğu vurgulanmıştır.

Bu bulgular, kişiliğin oluşmasına katkı sağlayan aile faktörü hakkında bazı ipuçları verici niteliktedir. Eğer bu yorum o yıllardaki gerçek resmi yansıtıyorsa, Türk kamu yöneticilerindeki otoriter ve merkeziyetçi kişilik yapısının, sınırlı toplumsal alanda yer alan seçkinler tabakasının anlayış ve değerlerinin kişiliğe yansıması sonucu geliştiği söylenebilir. Nitekım N.Roos, C.H. Dodd'un yaptığı araştırmaya dayanarak, çağdaş Türk yöneticilerinin yaklaşık yarısının babalarınınn İmparatorluktan Cumhuriyete geçiş sırasında devlet hizmetinde bulunduklarını bugünkü yöneticiler elitinin yaklaşık olarak 1/3 ünün imparatorluk döneminde hizmet ettiklerini vurgulamıştır(6) .

Burling 1963-64 yılları arasında Orta Doğu Teknik Lİniversitesinde ziyaretçi öğretim üyesi olarak bulunmuştur. "Patterns of Change" isimli makalesinde Amerikan AİD kurulunda yer alan diğer bilim adamlarıyla bürokraside yer alan bireylerin kültürel ve sosyal değerlerinin değiştirilmesi konusunu tartışmıştır.

Yazar, değişimin acı veren ve fedekarlık isteyen bir olay olduğunu savunur. Türkiye'de bulunduğu bir yıl içinde, Türklerin çeşitli kültürel özelliklerini öğrendiğini fakat bunları anlamlı sosyo-ekonomik bir bütün haline getirmekte güçlük çektiğini söyler. Türkiye'de stratejik açıdan bireylerin tutumlarını değiştirmek yerine kuramsal değişmeye gitmenin daha doğru olacağını belirtir. Ancak, kurumsal ve tutumsal değişmenin karşılıklı ilişki içinde olduğunu, sözkonusu karşılıklı bağımlılığın sonuçta tutumsal değişikliği yaratacağını ileri sürer.

Burling'in yukarıdaki görüşlerinden anlaşılmaktadır ki, Türk bürokrasisinde bir kişilik değişikliğine ihtiyaç vardır. Ancak bu kişilik değişikliğini sadece yöneticilerle sınırlamayıp tüm Türk kültürünü içine alacak şekilde genişletmek gerekir.

Caldwell 1954-55 yılları arasında Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsünde koordinatörlük yapmış İndiana Üniversitesi Bilim adamlarındandır.

Yazara göre, son dönem Osmanlı tutum ve değerleri bugün (1955) modern yönetim uygulamalarında da hala etkisini göstermektedir. "Türk yöneticileri güçlü ve zayıf yönlerini tarihten miras almışlardır. Türkler Batılılarla ilişkilerinde Batılı, kendi aralarında yine Türk kalmışlardır. Türkler savaşan, çiftçilik yapan ve hükmeden bir ulustur. Köklü otoriter geleneklere sahiptirler. Yaygın bir güvensizlik hissi içindedirler. Türkiye'deki devletçilik uygulaması geleneksel otoriter sosyal yapının korunması sonucunu doğurmaktadır. Din ve Cumhuriyetçilik gibi bütünleştirici öğelerin kaybı, eğitilmiş sınıflarda zevk ve fırsat düşkünlüğü eğilimlerini yaratmıştır. Türkler otoriter tutumlara alışmışlardır. Üstün tahakküm etmesi ve buna karşın astın boyun eğmesi çok yaygın görülen bir durumdur(8) ".

Cohn önceki bilim adamları gibi AID organizasyonu çerçevesinde yurdumuza gelmiş ve Türk yöneticilerine ilişkin gözlemlerde bulunmuş bir kişidir.

Cohn "Yenilikçilerin Ortaya Çıkışları ve İşlemlerini Etkileyen Sosyo-Kültürel Faktörler" isimli makalesinde yenilikçi kişilik yapısına sahip bireylerin gelişmesini aile, eğitim sistemi, din, hükümet ve ordu faktörleriyle açıklamıştır. Burada kişiliğin gelişmesini etkileyen bu faktörlerle ilgili görüşlerine kısaca temas edilecektir.

Cohn, Dr. Öztürk'ten yaptığı alıntılarla, çocuk büyütme uygulamalarında Türk ailesinin aşırı koruyucu olduğunu, çocuğun ihtiyaçlarına çok az önem verildiğini ve birtakım şeyleri yapma konusunda ailenin çocuğuna fırsat vermediğini belirtir. Sonunda çocuğun bağımlı, çekingen, teşebbüs gücünden yoksun yetiştiğini iddia eder.

Aşırı beslenme ve sevgi gösterisi çocukta olumsuz etkiler yaratmaktadır. "Çocuk büyütme uygulamalarının sonucu olarak, yetişkinliklerinde bireyler pasif, teşebbüs gücünden yoksun, Tanrıya, süpergüçlere, hükümete ve ailenin yaşlılarına bağımlı birer kişi olmaktadırlar" .

Lerner, yönetici ayırımı gözetmeksizin Türkleri üç kişilik yapısı içinde sınıflar: Modernler, Gelenekçiler ve Geçiş aşamasında olanlar.

Matthews 1954 yılında, Siyasal Bilgiler Fakültesi öğrencileriyle Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsünün seminerlerine katılan yöneticiler üzerinde bir araştırma yaparak o yıllardaki yöneticilerin belli konulardaki görüşlerini almıştır.

Bu araştırmadan Türk yöneticisinin kişilik özelliği ile ilgili olarak, şu sonuçlar çıkarılabilir: "Türk yöneticileri bireylerden çok devlete güvenirler. Hareket ve davranışlarında ahlaki bir rehberin gerekliliğine inanırlar ve bu rehber İslam dinidir. Ancak son yıllarda dini işlere, karşı yeni bir cereyan belirmektedir. Genç yöneticiler mesleklerini eleştirmelerine karşın sosyal çevrelerinden memnundurlar(11).

Araştırmayı gerçekleştirdiğimiz tarihte Türk akademik çevrelerinde yöneticilerin doğrudan kişiliklerine ilişkin bir araştırma yapılıp yapılmadığını saptayamadık. Öte yandan belirli faktörleri kişilikle birlikte ele alan araştırma az sayıda da olsa mevcut bulunmaktadır. Burada kısa paragraflarla Türk bilim adamlarının görüşlerine başvurulacaktır.

Mıhçıoğlu, "Türk Kamu Hizmetlerinin Genel Karakteri", isimli makalesinde devlet memurlarının bazı kişilik özelliklerine dikkati çekmiştir (1964).

"Kamu hizmetlerinin üst düzeyindeki kişiler yüksek eğitim görmüşlerdir. Bu kişilerin büyük çoğunluğu siyasal bilgiler, hukuk ve tıp gibi fakültelerden mezun olmuşlardır. Tepe yönetiminin otoriter uygulamalarından şikayetçidirler. Bu durumun değişmesini istemektedirler. Tepe yönetimi yetki göçermekte isteksizdir. Bireyler yeterince girişken değildir. Memurlar, (herkes bu görüşe kalıtmasa da), halkla ilişkilerinde dostça bir yaklaşım içindedirler. Paternalistik tutum giderek yok olmaktadır. Türk kamu hizmetlisinin dürüstlük ve ahlakından hiç kimse şüphe edemez (12) ".

Tosun, "Yönetim ve Organizasyon İlkeleri", isimli yapıtında başarılı yöneticilerin kişilik yapılarına ilişkin geniş bilgiler vermiştir(13). Bu bilgilerin yanısıra yönetim ve organizasyon dergilerinde yazdığı makalelerde Türk yöneticilerinin özellikle olumsuz kişilik özelliklerini eleştirmiştir.

Türk yöneticilerinin kişilik yapılarına ilişkin bîlgiler Dilber'in Türk Özel Kesim Endüstrisinde Yönetsel Davranış isimli yapıtından derlenmiştir.

Dilber; Bradburn, Alpander, Dilber ve Lauter'in araştırmalarına dayanarak Türk yöneticilerinin kişiliklerine ilişkin bazı bulguları değerlemeye almıştır. İncelemede belirtilmemesine karşın, Türk yöneticilerinin dönemsel kişilik özellikleri gösterdiği söylenebilir.

Örneğin, 1923 öncesinde tüm özel kesim endüstrisi azınlıkların elindeydi. Bu nedenle 23 öncesi özel kesim yöneticilerinin kişiliklerini azınlık psikolojisi çerçevesinde ele alıp incelemek gerekir.

Dilber'in çalışmasından 1950-1975 dönemi yöneticilerinin kişiliklerine ilişkin-birbirinden kopuk da olsa- bazı ipuçları yakalanabilir. Bu ipuçları dikkatlice değerlendirilirse, yöneticilerin davranışlarında -temel kişilik özelliklerini korumakla birlikte siyasal ve ekonomik çalkantılara paralel değişiklikler olduğu görülür. Örneğin bu dönemdeki yöneticilerin kişiliklerini İ.D.T. çalışan yöneticilerin kişilikleri, özel bir sektörde çalışan yöneticilerin kişilikleri başlıkları altında ele alabiliriz.

25 yıllık bu dönemde kamu yöneticileri, "risk alma cesaretinden yoksundur". Genel Müdür ve Genel Müdür Yardımcılarının sık sık değiştirilmesi, atama mekanizması kamu yöneticilerini siyasi ve idari organlar karşısında zayıf düşürmüştür(20)''

Öte yandan özel sektör yöneticilerinin kişiliklerini, "müteşebbis ve profesyonel yönetici" başlıkları altında ele almak gerekmektedir. 1950-75 dönemindeki müteşebbislerin kişliklerine ilişkin olarak Dilber aşağıdaki bilgileri verir.

Girişimcilerin kişilik yapılarını değerlemede, onların etnik kökenini de göz önünde bulundurmak gerekir. Dilber'in Payaslıoğlu'ndan aldığı verilere göre girişimcilerin .83'ü Türk, .9'u Musevi ve .7'si Rumdur. Etnik azınlıkların Türk nüfusu içindeki oranına göre oldukça yüksek olan bu rakamlar kişilik değerlendirmelerinde kuşkusuz dikkate alınmalıdır.

1950-75 dönemi için profesyonel yöneticilerin kişilik tutum ve davranışlarına ilişkin veriler ise, hemen hemen yok gibidir. Ancak uslamlama ile çıkarabileceği gibi, girişimciye bağlılık temel davranış ögesi olarak gösterilebilir. Bu dönemde, Mc Clelland'ın Türk yöneticilerinde yaptığı âraştırmanın sonuçları da bilgi verici niteliktedir.

Dilber, daha önce Cohn'ın Dr. Öztürk'ten yaptığı alıntılarda ifade edilen görüşlerin bir başka benzerini O.Öztrak'tan aktararak "sünnet olayının" dahi bireysel bağımsızlığı ve girişimciliği engelleyici etkileri olduğunu belirtmektedir. Bu açıdan Öztürk ile Öztrak'ın görüşleri birbirine çok benzerdir. Askerlik ve devlet organlarındaki yürütücülerin sergiledikleri otoriter yaklaşımlar sonucu yetkici tutumlar benimsenmekte ve bu durum, yığınlarda edilgenlik ve bağımlılığın yaygınlaşmasına yol açmaktadır(24). Öte yandan din ve gelenekçilik kaderci kişilik yapısının gelişmesine yol açmaktadır. Ancak Türk toplumunda görülen kaderciliğin salt İslamın alın yazısı öğretisinden kaynaklanmadığının altı çizilmelidir. Türklerin "kaderciliği", "Tanrı böyle istiyor" türünden çok "uğraşmanın ne yararı var" türüne yakındır ve yüzyıllar boyunca günlük yaşamda karşılaştıkları aşılmaz güçlüklere gösterilen doğal bir tepkidir(25).

Maine Üniversitesi, İşletme ve Ekonomi Fakültesi öğretim üyelerinden Alpander "Enterpreneurs and Private Enterprises in Turkey" isimli makalesinde girişimcilerimizin sosyolojik ve davranışsal özelliklerine ilişkin bilgiler vermiştir.

Alpander 103 özel firma yöneticisinde yaptığı araştırmanın sonucunda, "yöneticilerin 0.25'inin başarıya yönelimli olduğunu bulumuştur. Bu kişiler, güçlü, enerjik, hareketli ve tüccar ailelerden gelmektedirler. Başarı ve prestij yönelimiyle birlikte ele alındığında bu grubun yüzdesi 0.38'e çıkmaktadır. Bu grup, başarısını sadece kendisine atfeder.

Alpander yöneticilerin % 24.2'sinin de başarı-para ve prestij yönelimli olduğunu bildirmekte ve eğitim özgeçmişlerine ilişkin bilgiler vermektedir.

Çiftçi (1983) ve Sencer (1982) ise daha çok kamu yöneticilerinin kişiliklerine ilişkin gözlemlerde bulunmuşlardır.

Çiftçi, TÜSİAD'ın 1983 yılında yayınladığı Kamu Bürokrasisi isimli rapora atıfta bulunarak, kamu yönetiminin gerek alt ve gerek üst düzeylerinin yetersiz ve yeteneksiz kişilerle dolu olduğunu bildirmektedir.

Sencer'de kamu çalışanları için benzeri kişilik özelliklerini tanımlamıştır.

Yukarıda ele alınan yabancı ve Türk bilim adamlarının görüşlerinden çıkarılacak sonuç, yöneticilerimizin bütünüyle olumsuz kişilik yapısına sahip oldukları biçimindedir. Bu konuda yapılan araştırma ve gözlem sonuçları büyük ölçüde Türk yöneticilerini suçlar niteliktedir. Onlar yönetici olmakla -veya kafamızdaki yönetici tipini sergilememeleri nedeniyle- en büyük suçu işlemişlerdir. Bilmiyoruz, bir başka ülkenin yöneticileri bu denli olumsuz kişilik özellikleriyle tanımlanmışlar mıdır?

Otoriter, haberleşmez, bilgi paylaşmaz, yeteneksiz, yetersiz bencil, vergi kaçıran, yetki devretmeyen, gelenek ve göreneklerine bağlı bu yönetici tipi, ne yabancılara ne de ulusuna kendisini beğendirememiştir.

Kuşkusuz böyle bir yaklaşımdan sözedilemez. Yabancı bilim adamlarının kendi ülkelerindeki yöneticilerle yaptıkları karşılaştırmalar sonucu, Türk yöneticilerinin olumsuz kişilik özelliklerini vurgulamaları, doğaldır. Türk bilim adamlarının ise sadece olumsuz kişilik özelliklerini vurgulamayıp, olumlu kişilik özelliklerine ilişkin değinmelerde bulunmamaları Türk insanının kendini beğenmeme, kötümser tutumuyla açıklanabilir.

Olumlu kişilik özelliklerinin başlıcaları arasında, halkla ilişkilerde dostça bir yaklaşım içinde olmaları, yenilikleri çok çabuk kavrayıp uygulayabilmeleri, yeniliklere açık olmaları, aile bağlarının güçlü olması, saygı ve kıdeme önem vermeleri, gelenek ve törelere sahip çıkmaları, astlarına babacan kişiler olarak davranmaları sayılabilir.

Olumlu olarak nitelediğimiz bu görüşlere bazı kişiler karşı çıkabilir, ancak unutulmamalıdır ki, yöneticiler sergiledikleri tutum ve davranışlarla çevrelerindeki kişilerin gereksinimlerini karşıladıkları ölçüde bu davranışlar pekişmekte ve davranış kalıbı haline gelmektedir. Bu durumda sorun, yöneticilerin kişiliğini eleştirmekten toplumun kültürünü eleştirme noktasına geçmektedir.

Türk kültürünün otoriter insan tipi yetiştirmesinde rol oynayan etkenlerle ilgili gözlemler çoğunlukla bilımsel bir çalışmanın ürünü değildir. Örneğin; sünnet, çocuğun aşırı koruyucu bir biçimde büyütülmesi, eğitim sistemi, askerlik ve devlet uygulamaları gibi faktörlerin "otorite-bağımlı" ikilemi içinde sıkışan insan tipleri yetiştirdiği bilimsel anlayışa ters düşen bir genellemedir. "Önemli olan otoritenin (ve otoriter tavırların) yokluğu meselesi değildir. İnsanlar her zaman otorite ihtiyacı içindedirler. İnsan ve otorite birbirinden ayrılamaz. Bu aynı insanı beyninden soyutlamaya benzer. Önemli olan otoritenin yokluğu değil, kullanılış biçimidir. Otorite insanların karşısına demokratik tavırlarla çıkarsa insanlar gelişebilir. Tersine baskıcı tavırlarla çıkarsa insanlar gerilemeye başlar(32).