Yönetim Bilgi Sistemleri

Mesut Çimen - Metin Ateş

GİRİŞ

Yönetim için ihtiyaç duyulacak bilgilerin sağlanmasında bilgi sistemi oluşturmak, atılacak ilk adım olarak görülebilir. Bilgi sisteminin temelindeki kavram ise veridir. Adını yaşadığımız çağa veren bilgi, günümüzde önemli bir kaynaktır. Bu kaynak, yoğun şekilde bilgiye ihtiyaç duyan hastaneler için de gün geçtikçe önemini artırmaktadır. Hastaneler için ihtiyaç duyulan bilgilerin zamanında, yeterli, güvenilir bir şekilde elde edilmesi gereklidir. Aksi takdirde bilginin zamanında ve istenildiği gibi kullanılmaması faaliyetleri olumsuz yönde etkiler, bu etkilerin tümünde insan hayatı ile ilgili kritik sonuçlar söz konusudur.

A. Yönetimde Bilgi İle ilgili Kavramlar

1. Yönetimde Bilgi Tanımı

Bilgi kavramı, latince "informatio" kökünden olup biçim verme eylemi olarak tanımlanır. Bilgiye kişinin veriye yönelttiği anlam da diyebiliriz. Yönetim alanında ise bilgi "yöneticinin karar almasına yardımcı olan öğeler"dir. Daha dar anlamıyla işletme yönetiminde bilgi; "raporlar halinde üst düzeylere çıkan, emirler şeklinde alt kademelere inen günlük faaliyetler aracılığı ile işletmenin işlevsel bölümlerini birbirine bağlayan, müşteri ve ortak ilişkileriyle işletme dışına yönelen ve nihayet hesap durumu çizelgeleri ve basın yayın organlarıyla işletme içine yönelen bir olgudur .

Yönetimde bilgi, belirli amaçlara ulaşmak veya belirli bir anlayışı geliştirmek için verilerin ya da ham bilgilerin bir işlem sonucunda yöneticilere yararlı biçime sokulmuş şeklidir. Bu tanımdan bilginin bir dönüşüm sürecinin sonucu olduğu görülmektedir. Şu halde, hammaddenin bir üretim süreci sonunda ürün haline dönüştürülmesine benzer biçimde veri ya da işlenmemiş bilgiler de veri işleme süreci sonucu bilgiye dönüştürülebilir. Bu arada üretim süreci sonunda elde edilen ürünler satılıp, değerlendirilmedikçe bir yarar sağlamadığı gibi, veri işleme süreci sonunda elde edilen bilgi de yerinde kullanılmayıp, yönetim faaliyetleri ve karar almayı desteklemedikçe bir değer kazanamayacaktır .

2. Yönetimde Bilgi Gereği

Bilgi insan düşünce ve eyleminin bulunduğu her alanda gereklidir. Kişisel ve örgütsel kararların temelini oluşturmanın yanısıra, önemli bir ulusal kaynak, büyük bir politik ve ekonomik güç kaynağıdır. Gerekli bilgiye sahip olan kişiler, bilgi sahibi olmayanlara oranla, kendi bilgi temellerini oluşturmada daha fazla yeteneğe, daha iyi meslek ve yaşam biçimi olanaklarına sahip olabilecek, çevrenin değişen koşullarına uymada daha az güçlükle karşılaşabileceklerdir. Her işlem bir karar almayı içerir ve karar süreci doğru, zamanlı, eksiksiz ve yerinde bilgi ile desteklenmelidir. Bir yöneticinin sahip olduğu bilgiler bu özellikleri taşımazsa, aldığı kararların niteliği en azından bozulacak o işten beklenen başarı sağlanamayacaktır. Bilgi ekonomik bakımdan örneğin enerji kaynağı gibi yeni bir doğal kaynak olarak değerlendirilebilir. Bu açıdan bakıldığında, bilginin bir rekabet aracı olma özelliği açıklık kazanmaktadır.

Özetle etkinlikle kullanabileceklerin elinde nitelikli bilgi iyi kararların verilmesini destekleyecektir. İyi kararlar yönetsel eylemlerin etkinliğini artıracak etkin yönetsel eylemler ise örgüt hedeflerine başarılı bir biçimde ulaşmayı sağlayacaktır. Böylece bilgi bir örgütün bütünlüğünü koruyan bir araç görünümü kazanacaktır.

Bir işletme ya da örgütte, yalnız üst düzeyde bulunan yöneticilerin değil tüm bölüm yöneticilerinin bilgiye gereksinimi vardır. Örneğin üst düzey yönetimi için stratejik planlama ve politika kararları için bilgiye gereksinme duyulurken, pazarlama yöneticisi pazar araştırma, reklam, fiyatlama ve satış politikalarıyla dağıtım kanallarına ilişkin kararlar için bilgiye gereksinme duyacaktır. Şekil 47 bir işletmede bilgiye duyulan gereği ve bilginin bağlayıcı işlevini göstermektedir.

Sonuç olarak, hiyerarşi düzeyleri, karar organları ve karar türlerine paralel olarak bilgi gereksinmeleri de farklılaşacaktır. Dolayısıyla kısa sürede (uzun süredede belirsiz olmakla birlikte) bir örgütteki tüm yöneticiler için uygun ve arzulanan bir bilgi sistemi geliştirmek olanaksızdır. Ancak yine de belirli bir yönetici için gerekli olan bilgi,

a. Hedefleri oluşturmak, değerlemek ve ayarlamak,

b. Plan ve standartları geliştirmek ve eyleme başlamak,

c. Gerçekleşen faaliyetleri ölçmek ve faaliyet sonuçlarının standartlardan sapması halinde gerekli düzeltme eylemine geçmek.

d. Elde edilen başarıları değerlemek için, yöneticinin gereksinme duyduğu her şeyi içermelidir.

Yukarıdaki sınıflandırmayı daha geniş kapsamlı ele alabilmek için bir yöneticiye gereksinme duyduğu bilgiyi elde edebilmesi için şu çözümlemeyi yapması önerilebilir;

(1) Örgüt, hedeflerine katkıdaki başarısını etkileyen kritik etmenleri belirlemelidir,

(2) Bu kritik etmenlerin nasıl ölçülebileceğini belirlemelidir,

(3) Her krıtik etmen için hangi sayısal ölçümün başarıyı simgelediğini belirlemelidir,

(4) Başarı ölçülerine ulaşmayı sağlayacak gerekli bilgiyi elde etmek için harekete geçmelidir.

Bu genel süreci izleyerek, yönetici etkin bir yönetim için gerekli olan kaliteli bilgiyi elde edebilecektir.

3. Bilgi İşlemenin Tanımı ve Anlamı

Bilgi, verilerin işlenerek yararlı ve anlamlı biçime sokulmuş sonuçları olarak ifade edilmektedir. Bilgi işleme ise söz konusu verilerden yöneticiye yararlı raporlar ya da genel anlamda bilgiler oluşturmak için bir takım araçlar kullanılarak yapılan işlemlerdir.

Veriler bilginin hammaddesidir, birbiri ile ilgisi ya da herhangi bir bağıntısı olmayan olgulardır. Bunlar çözümlenmeye ve değerlennıeye başlandığı andan itibaren bilgi kaynağı haline gelirler ve bu sürecin sonucunda bilgiye dönüşürler. Kısaca bilgi işleme yöneticiler için yararlı bilğilerin toplanması, işlenmesi ve kullanıcıların ulaşabileceği biçimde saklanması olup, bu işlev gerçekleştirilirken birtakım araç ve yöntemlerden yararlanılır ve örgütün tüm yöneticileri ile ilişki kurulur. Bu özelliği ile bilgi işleme karar organlarının yüksek nitelikte karar almalarını sağlayan bilgi sisteminin işlevsel bölümünü oluşturur.

4. Bilgi İşlemenin Önemi ve Gereği

Bilginin elde edilmesinin ve işlenmesinin gereği, genellikle işletme içi ve işletme dışı olarak sınıflandırabileceğimiz bir takım organların bu bilgilere olan gereksinmesine dayanır. Nitekim işletmeler maliye, sosyal sigorta kurumları v.b. resmi organlara, ticaret ve sanayi odaları, borsalar ve sendikalar gibi özel kurumlara, diğer taraftan sermaye sahiplerine, kredi veren kuruluşlara müşterilerine ve topluma bir takım bilgiler vermek zorundadır.

Gerçekte işletmenin gelecekteki faaliyetlerini planlamak, uygulanacak politikaları belirlemek, yönetsel faaliyetlerin gelişmesini izlemek, karşılaşılan sorunları çözmek ve nihayet uygulamayı denetlemek açısından yöneticiler birtakım işletme içi bilgilere gereksinme duyacaktır. İşte son yıllardaki bilgi patlaması bu gereksinmelerin sonucu olarak ortaya çıkmış, bilgi işleme sürecine yeni boyutlar kazandırmiştır. Yönetimin zamanlı ve doğru bilgi ile donatılması planlama, karar alma yürütme ve denetim işlevlerini büyük oranda kolaylaştırmaktadır.

Geçmişte yönetimde bilgi ve bilgi işlemeye duyulan gereksinme rekabetçi bir silah olarak pek ilgi görmemiştir. Nitekim yöneticiler, bilgi hazırlanması ve işlenmesinden çok üretimi artırma, maliyetleri düşürme, pazar geliştirme, ve reklam aracılığıyla satışları yükseltme faaliyetlerine yönelmişlerdir. Yakın zamanda ise bir örgüt için doğru, zamanlı ve yerinde bilginin artan yaşamsal önemine parelel olarak, bilgi işlemenin de önemi ve gereği artmıştır. Bugün artık birçok örgütün üst düzey yönetimi başarılı sonuçlar için çabuk ve yerinde karar alma durumunda olup tüm örgütle sıkı ilişki kurmak zorundadır. Sonuçta yöneticiler iyi bir bilgi işleme ve yönetim biligi sisteminin yönetsel başarı üzerindeki etkilerinin farkına varmaya başlamışlardır.

Son yıllarda, bir yandan kullanılan veri miktarına paralel olarak artan kırtasiye hacmi ve personel giderleri, öte yandan bilginin artan zamanlılık, doğruluk ve kalite istemi, bilgi işleme tekniklerinin dev adımlarla gelişmesine neden olmuştur. Nitekim İkinci Dünya Savaşını izleyen yıllarda işletmelerin büyümesi ve karmaşıklaşması, hükümet, belediye ve özel kuruluşlara ilişkin dış kaynaklı verilere duyulan gereksinmenin artması, yöneticilerin bilgi ihtiyacını da artırmıştır. Artan bilgi gereksinimi bilgi işleme sürecinin önemini ve gereğini ortaya koymuştur

Bilgi elde etme yöntemleri ya da amaçları her ne olursa olsun bilgi onu kullanan ve değerlendiren insanın elinde yararlı olma özelliğini kazanır

B. Yönetim Bilgi Sistemi

Yönetim bilgi sistemi kavramının yapılmış ve benimsenmiş evrensel tek bir tanımı yoktur. Bu alanda çalışan her kişi ayrı bir tanım getirebilmektedir. Kavramı oluşturan bu sözcüğü ayrı ayrı ele aldığımızda, (yönetim, bilgi, sistem) bunların yeni yeni gelişen ve nesnelleşmekte olan üç soyut sözcük olduğu görülür. Böylesi üç sözcükten oluşan bir kavramında net bir tanımını yapmak güçtür. Ancak yine de bu üç sözcüğün bilinen anlamlarını esas alarak ve uygulama gerçeklerine de dayanarak YBS için şu tanımları verebiliriz.

Bir kurumun işleyiş, yönetim ve karar verme işlevlerini desteklemek üzere bilgi sunan, bütünleşik insan-makina sistemidir. Sistem; donanım, yazılım, elcil yöntemler, analiz planlama, kontrol ve karar verme modelleri ve veri tabanı kullanır.

Yöneticilerin karar vermede kullanacağı bilgiyi geliştirip sunan, donatım, yöntemler ve personeli bütünleyen bir bilgisayar sistemidir.

Örgütlerdeki işleyiş, yönetim ve karar verme süreçlerini desteklemek için gerekli bilgiyi sunmak üzere değişik kaynaklardan alınan verileri bütünleyebilen bir bilgisayar sistemidir.

Örgüt ihtiyaçlarını karşılamak üzere bilgi toplama, bilgi aktarım ve bilgi sunuşunu en iyi hale getiren veri tabanları ve bilgi akışlarının bütünleşik yapısıdır.

Örgütün yaşama ve .gelişmesinin sağlanması ile örgütsel faaliyetlerin planlanması, örgütlenmesi, yürütülmesi ve denetimi için, yönetimin ihtiyaç duyduğu, doğru, zamanlı ve anlamlı bilgiyi sağlayan ve geliştiren sistemdir.

Verilen tanımların ortak noktalarını toplayacak olursak yönetim bilgi sistemini; karar alıcılara hizmet etmek amacıyla gerekli bilgileri derlemek, toplamak ve sunmak işlevlerini üstlenen bir etkinlikler ve yöntemler paketi olarak görebiliriz.

YBS kavramının temelini oluşturan süreç verinin bilgiye dönüştürülme sürecidir. Bu çerçevede veriyi, sayılar, semboller vb. değerlerle simgelenen gerçekler; bilgiyi ise karar alıcıya anlam ve fayda sağlamak üzere işlem görmüş veri olarak tanımlayabiliriz. Veri bilginin türetildiği hammaddedir. Bilgi ise, verinin dikkatle inceleme, işleme ve sunuş sürecinden geçerek karar verme mekanizmasını destekleyecek bir biçime sokulmasının sonucudur. Ham verilerin anlamlı bilgilere dönüştürülme olgusu, bilgi sisteminin özünü oluşturan ve sistemin başarısında belirleyici rol oynayan etkenlerden biridir. Sözedilen dönüşüm süreci sonunda elde edilen bilgi her düzeydeki yöneticinin karar verirken duyduğu gereksinmeleri karşılayabilecek nitelikte olmalıdır.

Karar sürecindeki belirsizliği azalttığı oranda değerli olacak bilginin bazı ölçütlere uyması beklenir. Bütünlük, uygunluk, zamanlılık ve doğruluk bu özelliklerin başlıcalarıdır.

Bilginin bu ölçütlere uyması Yönetim Bilgi Sisteminin başarısını etkiler. Yönetim bilgi sistemlerine duyulan büyük gereksinimin özünde örgütlerin verimlilik ve etkinlik gibi kavramlara gösterdikleri duyarlılık yatmaktadır. Etkin bir Yönetim Bilgi Sistemi ile sorunlar ve planlardan sapmalar zamanında fark edilebilir, etkileri en aza indirilebilir ve önleyici tedbirler alınabilir.

İşletmelerde yönetim bilgi sistemlerinin oynadıkları kritik rolü ortaya koyabilmek için işletmeyi birbirini saran ve tamamlayan, anahtar süreçlerden oluşmuş bir bütün olarak ele alabiliriz. Tüm süreçlerin etkin yönetimlerini sağlayabilmek için, yöneticilere süreçler hakkında bilgi iletebilecek bilgi sistemlerine ihtiyaç vardır. Mali yönetim, satış planlama pazar araştırması, halkla ilişkiler gibi farklı bölümlerdeki bilgi sistemlerinin vereceği bilgiler, planlama, denetim ve yürütmeyi destekleyecek bilgiler olmalıdır.

Yönetim bilgi sistemi kavramını incelerken, ele alınması gerekli bir konu da bütün işletmeler için standart bir yönetim bilgi sisteminin olamayacağıdır. İşletmenin çalışma alanına göre kurulacak yönetim bilgi sistemi farklı olacaktır.

C. Yönetim Bilgi Sistemi Kuruluş Aşamaları ve Tasarımı

1. Yönetim Bilgi Sistemi Kuruluş Aşamaları

W. Hartman, H. Matthes ve A. Proeine, bir yönetim bilgi sisteminin kurulmasına ilişkin aşamaları dörde ayırmaktadır.

- Sistemin analizi

- İhtiyaçların saptanması

- Tasarım ve geliştirme

- Yürürlüğe koyma ve değerleme

Sistem analizi aşamasında, organizasyonda bir yönetim bilgi sistemi kurulması açısından mevcut durum saptanır.

İhtiyaçların saptanmasında amaç, kurulacak yönetim bilgi sisteminden beklenen hizmetin ve sistem tarafından karşılanacak olan bilgi talebinin karşılanması için gerekli veri ve bilgi işlem ihtiyacının belirlenmesidir.

Tasarım aşamasında ise yöneticilere verilecek bilgiler, bu bilgiler üzerinde gerekli işlemleri yapabilen bir veri bankası ve bilgi işlem yapısı belirlenir.

Son aşamada ise, geliştirilen sistemin yürürlüğe konması diğer bir deyimle uygulanması söz konusudur. Sistem işletilmeye başladıktan sonra eksik yanları saptanırsa aynı aşamalara tekrar dönülecek ve gerekli düzeltmeler yapılacaktır.

G.B.Davis ise, Yönetim bilgi sistemi kuruluşuna ilişkin aşamaları üç ana başlıkta toplamaktadır.

- Sistemin tanımlanması

- Fiziksel tasarım

- İşletim

Sistemin tanımlanması aşamasında, proje teklif edilir, bir ön çalışma ve yapılabilirlik incelemesi tamamlanır. Projenin kabul edilmesi ve onaylanması halinde ise bilgi hazırlama ve bilgi akışını inceleyecek olan bilgi çözümleme çalışmasına girişilir.

Fiziksel tasarım aşamasında, bilgi işlem sisteminin tasarımı üç aşamada gerçekleşir. Fiziksel tasarım "sistem tasarımı" evresi ile başlar ve bu evrede bilgi işlem sisteminin tasarımı ile program akış diyagramları, dosyalar vb. hazırlanır. İkinci evre "program geliştirme" olup bilgisayar programlarının kodlanması ve test edilmesiyle tüm programın tamamlanmasını kapsar. Son olarak "süreç geliştirme" evresinde süreçlerin tasarımı ve tüm kullanıcıların yönergeleri yazılı olarak hazırlanır.

İşletim aşamasında, ilk adım "bilgi aktarma" olup bu evrede veriler toplanır, dosyalar oluşturulur ve tüm sistem kontrol edilir. Bunu izleyen "işletim ve bakım" evresinde, günlük işlemler, gerekli değişiklikler ve bakım yapılır. İşletim aşamasının son evresi ise "denetim" olup, bu evrede örneğin bir yönetici yada bilgi kullanıcı, bir iç denetim organı ve bir bilgi işlem temsilcisinden oluşan denetim grubunun projenin amaçlarını, maliyetini ve getirilerini, performansını gözden geçirmesi söz konusudur.W.A.Bocchino'ya göre bir Yönetim Bilgi Sistemi çalışmasında izlenecek dımlar on başlıkta toplanmaktadır

a. Bilgi Sistemi Çalışma Grubunun Belirlenmesi;

Sistemi düzenleyecek olan çalışma grubu çok geniş olmamalı, ancak organizasyonun temel fonksiyonel bölümlerinin temsilcilerini kapsamalıdır. Çalışma grubu önce çalışmanın programı ve genel kurallarını belirleyecek, görev dağıtımı yapacak, daha sonra da proje ve alt projeleri tanımlayıp, ilgili organların incelemesine sunacaktır.

b. Çalışma grubunun ve organizasyonun amaçlarının belirlenmesi;

Organizasyonun amaçlarının ayrıntılarıyla belirtilmesi ve bu amaçla yapılan görüşmeler koordinasyona yardımcı olacaktır. Organizasyonun amaçları, Yönetim Bilgi Sistemi çalışma grubu amaçlarına çevrilecek bu ise organizasyonun bilgi ihtiyaçlarının, yürütmenin organizasyonel amaçlara ulaşmak için ihtiyaç duyduğu biçimde değerlendirilmesi ile gerçekleşecektir.

c. Organizasyonun Bilgi İhtiyaçlarının Saptanması;

Bu aşamada organizasyonun mevcut, yakın gelecekte ve uzun dönemde ihtiyaç duyacağı bilgiler incelenecek, tüm kayıt, işlem, iletme ve saklama faaliyetleri gözden geçirilecektir. Organizasyonun bilgi ihtiyaçlarının saptanması, organizasyonel faaliyetlerinin ve bu faaliyetlerdeki krıtik karar noktalarının anlaşılması temeline dayanmalıdır.

d. Çalışma Hedeflerinin ve Programın Düzenlenmesi;

Bu aşamada çalışmanın yapılacağı uygulama alanları sırası, sistem tasarımı ve uygulamasında izlenecek yollar belirlenir. Genel hedef ve programlar, tasarım ve çalışma ilerledikçe ayrıntılara indirgenecektir.

e. Mevcut Bilgi Sürecinin Analizi;

Bu aşamada orgnizasyon içinde mevcut bilgi sistemi ve alt sistemlerinin bilgi akış şemaları çizilir. Diğer bir deyimle, bilgi akışının başlangıcından itibaren işlenmesi, kullanımı ve saklanması yada yokedilmesine kadar ayrıntılar belirlenir ve analiz edilir.

f. Yeni Düzenlenen Sistemin İşletim Niteliklerini Geliştirmek;

Yeni yönetim bilgi sistemi bir takım ihtiyaçları karşılamak ve belirli güçlükleri gidermek amacıyla geliştirilmiştir. İşletilmesinin nitelikleri, bu ihtiyaçları ve güçlükleri kapsayacak ve aynı zamanda ulaşılması zorunlu olan ayrıntılı bilgi sisteminin amaçlarını tanımlayacaktır.

g. Geliştirilen Yeni Bilgi Sisteminin Tasarımı;

Çalışma grubu bu aşamada bilgi işlem süreçlerini tanımlamak için sistem akış diyagramları (Flow Chart), İşlem akış diyagramları vb. kullanacak; girdi, çıktı, işlem süreçleri ve gerekli bilgisayar programları ve insan makina ilişkilerini kapsayan belgeleri tanımlayacak; Yönetim bilgi sistemini oluşturan yöntem ve işlemlerin devamını, uygunluğunu ve genişletilmesini sağlayan süreçlerin taslağını çıkaracak;yeni yönetim bilgi sistemi için gerekli belgelerin tasarımını planlayıp denetleyecek; yönetim bilgi sistemi kurulduğunda geçerli olan organizasyonel yapıyı denetleyecek ve yönetim bilgi sistemindeki tüm verilerin elde edilme, birbirini etkileme ve işlenme zamanlarını tanımlayacaktır.

h. Yeni Yönetim Bilgi Sistemi Açısından Bilgi İşleme Donatımını Seçmek ve Değerlendirmek: ,

Bazı durumlarda bir bilgi işleme aracı gerekmeyip, elle bilgi işleme yeterli olabilir. Ancak bu kararın türlü bilgi işleme yöntem,süreç, belge ve programlarının ayrıntılı bir biçimde hazırlanmasından önce verilmesi gerekir. Bu nedenle bilgi işlem araçlarını satırı alma yada kiralama koşulları, bakım onarım hizmetleri, teknik destekleri, yerleşme durumu vb. hususlarda bilgi toplayarak, sistem için gerekli olan donanım seçilir.

i. Bilgi Sisteminin İşletme Süreçlerini Ayrıntılı Duruma Getirmek;

Çalışma grubu bu aşamada geliştirilen yeni bilgi sisteminin tasarımını kullanacak olan bilgi işleme araçlarının işletim özelliklerine göre inceleyecektir.

j. Yeni Yönetim Bilgi Sistemine Geçişin Uygulanması:

Bu sonuncu aşamada ise, yeni yönetim bilgi sistemi organizasyonun tüm kademelerine tanıtılacaktır.

D. Başarılı Yönetim Bilgi Sistemi Tasarımı ve Kuruluş İçin Ön Koşullar:

Bu bölümde bir önceki kısımda sözü edilen yönetim bilgi sistemi kurma aşamalarından "Tasarım" evresi incelenecektir.

Bir örgütte geliştirilecek yönetim bilgi sisteminin başarılı olarak kurulabilmesi ve varlığını sürdürebilmesi büyük ölçüde örgüt içinde bazı koşulların sağlanmasına bağlıdır.

a. Örgütte var olan bilgi sisteminin işleyişi bu bilgi sistemini kullanan yöneticiler tarafından yetersiz bulunuyosa ve bilgi sistemini daha iyi hale getirmek için yapılan ve yapılması gereken çalışmaların etkinliği şüpheli ise, organizasyonda modern anlamda bir yönetim bilgi sistemi geliştirmek için gerekli istek ve ortam vardır denilebilir. Ancak bu durumda yönetim bilgi sistemi planlaması ve ön çalışmaları başlatılabilir.

b. Organizasyon içinde yönetim bilgi sistemini kullanacak tüm yöneticilerin, organizasyonda geliştirilecek yönetim bilgi sisteminin temel amaçlarını, beklenen yararları olası aksaklıkları, tasarım ve kuruluş stratejisini bilinçli bir şekilde anlamış olmaları ve tanımaları, yönetim bilgi sisteminin gelişmesini ve başarısını büyük ölçüde etkiler.

c. Önceki bölümlerde belirtildiği gibi, yönetim bilgi sisteminin geliştirilmesi kararlaştırıldıktan sonra organizasyon içinden seçilecek belirli şahıslarla "Yönetim Bilgi Sistemi Tasarım Grubu" oluşturulması sağlanmalıdır. Ancak bu oluşturulmazsa, organizasyon dışı kaynaklardan yararlanma yoluna gidilebilir.

d. Bilgisayar destekli bilgi sistemi geliştirme çalışmalarına başlanmadan önce, organizasyonun çeşitli birimlerinde bulunan ve bilgisayar kullanarak çözülebilecek geçici bilgi işlem türü faaliyetlerin bilgisayara uygulanıyor olması gerekir.

Yukarıda ifade edilen konular dikkate alınarak Yönetim bilgi sistemi tasarımı için gerekli öğeleri şu şekilde özetleyebiliriz.

- Üst yönetim desteği

- Bilgili bir yönetim grubu

-Bütünleşik reorganizasyon: İşletmenin bölümleri arasında standardizasyonu sağlamak üzere işletme genelinde bir reorganizasyon gereklidir.

- Yenilikçi tutum

- Bilgi sistem analistleri ve tasarımcı grubun bulunması

- Veri tabanı; Veriler, herhangi alt sisteme ulaşıldığında, yeniden düzenlenmesine gerek kalmayacak şekilde saklanmalıdır.

- Bilgisayar sistemi; Başarılı bir yönetim bilgi sistemi için gerekli verileri işleyecek kapasitede bir bilgisayar sistemi gereklidir.

E. Yönetim Bilgi Sistemi Tasarım İlkeleri:

Özellikle büyük organizasyonlarda yönetim bilgi sistemi tasarımını zorlaştıran nitelikler vardır. Gerçekçi bir tasarım için zorlukları ortadan kaldıracak varsayımları tespit etmek ve sistemi sınırlamak pahasınada olsa tasarıma bu varsayımlarla başlamak gereklidir. Yönetim bilgi sistemi tasarım ilkeleri, çeşitli varsayımlarla sınırlanmaktadır:

a. Bilgisayar merkezi olmayan organizasyonlarda alt birimleride içine alan bütünleşik bir yönetim bilgi sistemi tasarımı ve uygulaması çok zor ve pahalı olacaktır. Merkezi yönetim bilgi sistemi veri bazında ara dosyalar tanımlamalı ve bu dosyaları kullanmalıdır.

b. Tasarım ve geliştirme süreçlerinde veri bazında bütünleştirme, tekrarları en aza indirgeme ve geçerliliğini kaybetmiş veri bazı elemanlarını sistemden çıkarma veya arşiv dosyaları şekline dönüştürme sistemin dinamizmi için alınması gerekli tedbirlerdir ve yönetim bilgi sisteminin en önemli ilkelerinden biri olan veri bazının en düşük düzeyde tutulması amacını gerçekleştirme için gereklidir.

c. Yönetim bilgi sistemi ileride ortaya çıkacak ihtiyaçlara göre genişletilebilecek şekilde tasarlanmalı, veri bazında bulunan dosyaların kapsam ve düzenleri ve geliştirilen kodlama sistemi bu ilkeler göz önüne alınarak tanımlanmalıdır.

d. Uygulamada kolaylık sağlamak amacıyla tasarım mümkün olduğu kadar basit tutulmalıdır.

e. Başlangıçta tüm sistemin tasarımını yapmak ve bunu uygulamaya koymak yerine, başlangıç tasarımında az sayıda karar problemi ve bunların gerektirdiği alt sistemlerle başlanmalı, daha sonra büyük hacimli bir yönetim bilgi sisteminin gelişmesini sağlamak amacıyla ek tasarım çalışmaları yapılmalıdır.

F. Yönetim Bilgi Sistemi Tasarım Aşamaları

Yönetim bilgi sistemi tasarım aşamaları şu başlıklar altında toplanmıştır:

a. Problemlerin tanımı

Yönetim bilgi sisteminin tasarımına başlanırken, mevcut problemlerin ve hatta organizasyonun gelecekte karşılaşabileceği olası problemlerin de açık tanımlamalarının yapılması zorunludur. Yönetim bilgi sisteminin tasarımı, organizasyonun uzun dönem planları ile ilişkilendirilmelidir.

b. Mevcut yönetim bilgi sisteminin incelenmesi

Mevcut yönetim sisteminin incelenmesi üç aşamada ele alınabilir organizasyon çevre ilişkileri, örgüt yapısı ve yönetim, girdi ve bilgi akımları. Örgütün hizmet verdiği çevrenin özellikleri tasarımın her aşamasında dikkate alınmalıdır. Mevcut bilgi yönetim yapısının incelenmesinin ikinci aşamasında sistemin yapısı ve yönetimin özellikleri belirlenir. Yönetim bilgi sistemi tasarım grubunun, organizasyorı ve bölüm stratejilerini çok iyi anlaması gerekir.

Üçüncü aşama ise girdi ve bilgi akımlarının gözden geçirilme aşamasıdır. Mevcut bilgi akımının incelenmesi,bir çok problemle karşı karşıya olan ve özellikle karar verme süreci yönünden kompleks bir yapıya sahip olan organizasyonlar için önemlidir. Mevcut bilgi girişi üzerinde inceleme yaparken bu bilgi girişini elde edilen çıktı ile ilişkilendirmek gerekir. Ayrıca girdi ve bilgi incelenirken organizasyonun karar merkezleri üzerinde durularak, organizasyonunn kontrol ve geri besleme mekanizması ortaya çıkarılmalıdır.

c. Mevcut yönetim bilgi sisteminin değerlendirilmesi

Yönetim bilgi sistemi tasarım aşamalarından üçüncüsü Problemin ortaya konulması ve mevcut bilgi sisteminin incelenmesi aşamalarından elde edilen bilgilerin degerlendirilmesidir. Değerlendirme sonucunda yeni yönetim bilgi sistemini geliştirici görüşler ortaya konur.

Yönetim bilgi sistemi tasarımını kısıtiayıcı faktörlerin belirlenmesi tasarlanan sistemin etkili bir şekilde çalışmasını sağlamak amacıyla organizasyon yapısında yapılması gereken değişiklikler tespit edilir. Bu yapılırken, yönetim bilgi sisteminin hangi amaçlarına ulaşabileceği ve sistem tasarımını kısıtlayıcı faktörler belirlenmiş olur.

Bilgi yönetim sisteminin amaçları ile sistemi kurarken karşılaşılabilecek kısıtlayıcı faktörler birlikte ele alınmalıdır. Bir diğer konuda bu aşamadaki çalışmalar her ne kadar mevcut bilgi sisteminin incelenmesi çalışmalarının sonuçlarına dayalı olarak yürütülüyor ise de, yeni sistemi tamamen mevcut sistemin üzerine tasarlamak gerekir.

Yönetim bilgi sisteminin tasarımını, örgüt içi ve örgüt dışı kısıtlayıcı faktörler etkilemektedir. Bu faktörlerden,

Örgüt içi faktörler;

(1) Üst yönetim kademesinin yeterince desteklememesi

(2) Elverişsiz organizasyon yapısı ve politikaları

(3) Bireylerin yeniliklere ve değişikliklere karşı koyma ve tepki gösterme özelliği olarak sıralanmaktadır.

Örgüt dışı faktörler ise;

(1) Bir hizmeti satın alanların (kullananların) istekleri

(2) Kamu idaresinin istekleri

(3) Sendika ve dış baskı unsurlarının değişik yapıdaki istekleri, şeklinde sıralanmaktadır.

Sonuç olarak diyebiliriz ki,yönetim bilgi sisteminin tasarımında, bütün bu kısıtlayıcı faktörleri ayırt etmek ve sistem tasarımını bu faktörleri karşılayabilecek uygunluk ve esneklikte dizayn etmek gerekir.

e. Bilgi ihtiyacının ve bilgi kaynaklarının tespit edilmesi

Bilgi ihtiyacının ve bilgi kaynaklarının net bir şekile belirtilmesi, yönetim bilgi sisteminin tasarımında temel fonksiyonlardan biridir. Bilgi ihtiyacının tespit edilmesi yönetim bilgi sisteminin tasarımında krıtik bir noktadır. Yönetim bilgi sisteminin temel amacı, sistem kapsamında bulunan her yöneticinin bilgi ihtiyacını karşılamaktır. Bilgi ihtiyacının tespitinde yöneticinin bireysel yönetici özellikleri ve kararların verildiği örgütsel çevre çok önemlidir. Yöneticinin bilgi sistemlerinden anladığı, yönetim biçimi, bilgi ihtiyacını algılama durumu, yöneticinin hangi tür ve ne miktarda bilgiye ihtiyacının oluğu bu aşamada tespit edilir.

Bilgi kaynaklarının tespiti, bilgi ihtiyacının tespiti işlemi ile birlikte yürütülmesi gereken bir fonksiyondur. Bilgi kaynakları, organizasyon içi ve organizasyon dışı bilgilerden oluşur. Muhasebe dökümanları, çeşitli kayıtlar, istatistiki ve analiz bilgileri organizasyon içi bilgilerdir.

Yönetim bilgi sisteminin tasarımı karar merkezleri, bilgi akımları, bilgi kanalları ve yönetim fonksiyonunun bir sonucu olarak ortaya çıkar. Sistem tasarımı, yönetim bilgi sisteminin iskeletini oluşturur, tasarım yapıldıktan sonra uygulama aşamasına daha sonra ise, yeni sistemin işletmeye adaptasyonu safhasına geçilir

f. Yeni sistemin işletmeye adaptasyonu

Yeni bir bilgi yönetim sisteminin geliştirilmesi ve işletmede uygulamaya konmasının son aşaması yeni sistemin adaptasyonudur. Adaptasyon aşaması şu faaliyetlerden oluşur

- Personel eğitimi

- Sistemin testi

- Yeni sisteme geçiş süreci

- Sistemin kontrolu

- Sistemin izlenmesi, gerekli düzeltmelerin yapılması ve sürekliliğin sağlanması.

Bu son aşamanın amacı, önerilen yeni sistemin tamamen hatalardan arınmış ve kullanıcılar tarafından kabul edilmiş olduğundan emin olmaktır.

(1 ) Personel eğitimi

Sistemle ilişki içinde olan iki grup personel vardır. Birinci grup personel sistemi geliştirir, işletir ve sürekliliğini sağlar. ikinci grup personel ise, kendi kararlarına destek olmak amacıyla sistemden yararlananlardır. Her iki grup da sistemden neler bekleyebileceklerini ve düzenli işletim için sorumluluklarının ne olacağını bilmelidir. Sistemi dizayn eden grubun temel sorumluluklarından biri, sistemle ilişki içinde olanların gerekli temel eğitime sahip olmalarını sağlamaktır.

Sistemi kullanıcı grup çoğunlukla genel yönetim personeli, danışmanlar, alt kademe yöneticileri, ve diğer işletim personelinden oluşur. Bazı durumlarda işletme dışı kişileri de bu gruba dahil etmek mümkündür. Tüm kullanıcılara sistemden neler bekleyebilecekleri ve bunun için kendilerinden beklenen girdi bilgilerinin neler olacağı (mümkün ise yazılı belgelerle) açıklanmalıdır.

Sistemi işleten personelin girdi bilgilerinin hazırlanması, girdi bilgileri için işletmenin yapısına uygun girdi düzeninin belirlenmesi, sistemin işletimi, yüklenmesi, ve işlem süreci sırasında ortaya çıkan sorunlara çare bulma konularında iyi eğitim görmüş olması, işletmenin yeni sistemden etkin yaralanabilmesinin temel öğesidir.

Gerekli öğretim ve eğitim; seminerler veya klasik derslerle sağlanabilir. İkinci yöntemde bir uzman yardımıyla konu ele alınırken ilk yaklaşım daha çok uygulamaya yönelik iş başında yapılan bir eğitim yöntemidir. Iş başı eğitiminde eğitilen kişilere kolaydan zora doğru çeşitli işler verilir. Her işin bitiminde eğitilene daha zor bir görev verilerek yapması istenir. Bu işlem ilgili şahıs yetişinceye kadar sürer.

Personel eğitimi, karmaşık ve pahalı bir faaliyettir. Ancak sistemin başarılı olması için mutlaka yapılması gereken bir faaliyettir.

(2) Sistemin testi

Yeni sistem faaliyete geçmeden onun test edilmesi ve hatalarından arındırılması gerekir. Test sistemin farklı düzeylerinde yapılabilir. Böyle bir sistemde en alt düzey proğramlamadır. Testler çoğu kez bu düzeyden başlatılır. Bu nedenle önce lojik olarak birbirinden bağımsız proğram birimlerine uygulanan testler daha sonra bu birimlerin oluşturduğu bütüne (sisteme) uygulanır. Bu uygulama sırasında her proğram birimine ilişkin olarak tüm girdilerin dikkate alınıp alınmadığı, dosyaların zamanında güncelleştirilip güncelleştirilmediği ve istenen raporların üretilip üretilmediği vbg. öğeler dikkate alınır.

Ancak bütün proğram birimleri test edilip hatalarından arındırıldıktan sonra birimlerin oluşturduğu bütün dikkate alınarak test edilir.

Sistem testi aşamasında tüm uygulama programları, elle bilgi biriktirme, bilgi işleme, bilgi depolama ve canlandırma süreç!eri test edilir. Sistem testinde iki yöntemden söz edilebilir.

- Masa başı testi,

- Sistemde test bilgisi işleyerek test etmek.

İlk yöntemde her hangi bir kaydın doğruluğunu belirlemek üzere onun işlem süreci mantıksal olarak izlenir. Daha ucuz olmakla birlikte çok güvenilir bir yöntem değildir. İkinci yöntemde, sistemin işlemesi gereken tipte, gerçek bir veri hazırlanarak sistemin bu verileri işlemesi sağlanır. Eğer çıkan sonuç önceden belirlenen sonuca uygunsa sistem fonksiyonunu yerine getirmektedir. Aksi taktirde farklılığın nedenleri araştırılmalıdır.

(3) Yeni Sisteme Geçiş

Yeni sistem tamamen test edildikten sonra eski sistemden yeni sisteme geçilir. Bu geçiş sonunda sadece bilgi işleme düzeninde değil fakat kullanılan donanım ve teçhizatta ve/veya personelde de değişiklikler söz konusu olabilir. Bu nedenle sistemden sisteme geçiş yeni sistemin başarısı hakkında önemli bir etkendir. Bu geçiş süreci dört farklı biçimde gerçekleştirilebilir.

- Paralel geçiş,

- Pilot sistem aracılığı ile geçiş,

- Aşama aşama geçiş,

- Doğrudan geçiş.

(4) Sistemin kontrolu

Geçiş süreci tamamlandıktan sonra yeni sistem izlenmeli ve kontrol edilmelidir. Bu aşamada, sistemin önceden belirtilen amaçları gerçekleştirip gerçekleştirmediği analiz edilir. Bu değerleme sırasında cevaplandırılması gereken soruları şöyle sıralayabiliriz.

- Sistem planlandığı şekilde işlemekte midir ve tahmin edilen yararları sağlamakta mıdır?

- Sistem önceden belirtilen amaçları gerçekleştiriyor mu ?

- Sistemin sağladığı fayda beklenenin altında ise maliyet/ fayda oranını iyileştirmek için neler yapılabilir?

- Yeni sisteme geçiş süresi ve kullanılan kaynaklar plana uygun mudur ?

- Sistemden elde edilen tüm raporlar kullanılmakta mıdır ?

- Eski sistem kaldırılarak yeni sisteme geçilmiş midir ?

- Girdi, işlem ve çıktı için ne tip kontrollar yapılmaktadır ve bunlar uygun mudur ?

- Yeni sistemden yararlanan kullanıcılar eğitildiler mi, yeni üretilen raporlara güveniyorlar mı ?

- Işlem sürecinin süresi tatminkar mıdır, eğer gecikmeler varsa bunun sıklığı ve sebebi nedir ?

Yeni sisteme geçiş sırasında etkilenen bütün personel bir kontrolun olacağından haberdar olmalıdır. Önceden bilinen kontrol faaliyetleri çalışanlar üzerinde bir motivasyon oluşturur.

(5) Sistemin izlenmesi, gerekli düzeltmelerin yapılması ve sürekliliğin sağlanması;

Genellikle yönetim kademesinde, yeni sisteme geçildikten ve onun işlemesinden sonra yapılacak bir şey olmadığı düşüncesi belirmeye başlar. Bu doğru değildir. Zira tüm sistemlerde, onu sürekli geliştirecek bir düzen kurulmasına mutlaka ihtiyaç vardır. Sistemin izlenip geliştirilmesinin ana amacı sürecin işlemesi sırasında ortaya çıkacak hataların mümkün olduğunca erken belirlenmesi ve düzeltici önlemlerin alınmasıdır. Bunun yanında bir diğer önemli amaç ise, çevrede oluşan değişikliklere zamanında ve uygun tepkide bulunmaktır.

Bu aşamada yapılacak bir faaliyet de tüm sistem kontrollarının tasarlandığı biçimde işleyip işlemediğini araştırmaktır. Eski sisteme ilişkin tüm süreç ve programlar bu aşamada tamamen ortadan kalkmış olmalıdır. Sistem analisti açısından en fazla sorun adaptasyon aşamasında ortaya çıkar.

Ancak gerekli düzeltmeleri zamanında yapılan ve sürekli izlenerek bakımı yapılan sistemlerin sürekli etkinliğe sahip olacakları ve sık sık büyük sistem değişikliğine gerek kalmayacağı açıktır.

5. Yönetim Bilgi Sistemi Tasarımında Flow Chartın (Akış Şeması) Kullanımı

Akış şeması (Flow Chart); Bir sistem içerisinde yer alan olay adım ve prosedürlerin grafik gösterimi olarak tanımlanabilir. Bir akış şeması, analiz, planlama, ve iş akımı kontrolü yapmak zorunda olan yönetici tarafından avantajlı bir şekilde kullanılabilir. Planlama aracı olarak kullanıldığı alanlar;

a. Prosedür geliştirmek; İş akış şeması, tutarlı olması gereken faaliyet alanları ve ihtiyaç duyulan koordinasyon mekanizmasını sistemde yer alan bir görevin diğeriyle nasıl ilişkilendirileceğini açıkladığı için yöneticiyi mantıklı düşünmeye zorlar.

b. Yazılı prosedürlerdeki anahtar noktaları belirlemek ve tanımlamak; Akış şeması iş akımını gösterdiği için yazılı prosedürde rehber bir belge olarak kullanılabilir. İş akışındaki anahtar (önemli) noktalar, krıtik kararlar veya hareketler renkli gösterilerek vurgulanabilir.

c. Mevcut ve amaçlanan prosedürü karşılaştırmak; mevcut durumu gösteren akış şeması ile amaçlanan prosedürü gösteren akış şemasının karşılaştırılması yoluyla, amaçlanan prosedürdeki gecikmeleri veya diğer farklılıkları da gösterebilir.

Bir kontrol aracı olarak ise akış şeması şu aktivitelerde kullanılabilir.

a. Başlangıçta planlanan iş akımı ile gerçekleşen iş akımını karşılaştırmak; yapılacak faaliyetlerde bir rehber olarak kullanmak için, prosedürler güncelleştirilmeli ve algılanmayacak şekilde ortaya çıkan değişiklikler için iş akışı gözden geçirilmelidir. Mevcut uygulamayı gösteren akış şemasının geliştirilmesi ve bunun başlangıçtaki planla karşılaştırılması ile, yönetici iş akışında ortaya çıkan değişiklikleri görebilir ve daha sonra değişikliğe gerek olup olmadığına karar verebilir.

b. İş akışını değerlendirmek; akış şemasında beliren her düğüm potansiyel bir gecikmedir. Yönetici gecikmenin meydana geldiği bölümleri kesin olarak belirleyebilir, gecikmenin nedenini araştırmak ve gecikme süresini azaltmak ya da ortadan kaldırmak akış şemâsının gözden geçirilmesi ile mümkün olur.
 

KAYNAKLAR

1. Ak B. 1993. " Hastane Yönetim Bilgi Sistemleri", Kamu Çalışanları Dergisi, Sayı: 35, Ankara,

2. Arnold R, Hill H, Nichols A. Modern Data Processing, John Wiley Sons, Inc., New York, 1972.

3. Austin J C. Information Systems for Health Services Administration, Third Edition, Health Administration Press Ann Arbor, Michigan. 1988.

4. Ball J Marion S J. "Information System the Status Level 1 " Hospital, Journal of The American Hospital Association, (April), Atlantic City, ss. 179-186, 1980.

5. Balsley M. Minicomputers Updates Food Prices Weekly, Hospital, Journal of The American Hospital Association, (June), Atlantic City, ss.76-77, 1980.

6. Beckman E. Observation on Computers in an Intensive Care Unıt, Heart and Lung, Healt Care Management, Volume:l3, No: 3, Spring, ss.42. 1981.

7. Berman J H, Weeks E L. The Financal Management of Hospitals, 2nd ed. Ann Arbor, Michigan, 1974.

8. Bleich H. (1985), " Clinical in a Teaching Hospital " The New England Journal of Medicine, Volume:l3 No: 2, Boston, ss. 33-35.

9. Boer G. A Decision Oriented Information System " Journal of Systems Management, New Jersey ss.36-39, 1972.

10. Bocchino W A. Management Information Systems, PrenticeHall Inc., Englewood Cliff, New Jersey, 1974.

11. Clemans W. Management Information System Ensures Maintance Coordination, Hospital, Journal of The American Hospital Association, (April), Atlantic City, ss.79-81, 1979.

12. Collen M. Periodic Health Examination Using an Automated Multıtest Laboratory, Hospital, Journal of the American Hospital Association, (March), Atlantic City, ss.142-145, 1966.

13. Davis G B. Management Information System Conceptual Fondations, Structure and Development, McGraw Hill, New York, ss.4-5, 1974.

14. Dieter B. Flexible Budgeting in Healthcare, Computers in Healthcare, AUPHA Press Ann Arbor, Michigan, ss.71-72, 1987.

15. Esen Ö. İşletme Yönetiminde Sistem Yaklaşımı, İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Yayın No: 256 İstanbul, ss.111-117, 1990.

16. Gupta R. Electronic Information Processing, MacMillan Company, 2nd. Edition, ss.2-3, New York, 1971.

17. Hartman W, Mathess H, Proine A. Management Informationy Systems, Handbook, Mc Graw Hill, New York, ss. 28-32(1978).

18. Hatcher M. A Micro Computer Productivity Management System, Hospital Topics, Sept-Oct.,ss.8-11, 1981.

19. Kalıpsız O. Tıpta Bilgisayar Kullanımı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi, İstanbul, 1989.

20. Kılan N K. Bilişim ve Bilgi Üretimi, Bilişim' 76 Bildirileri, TBD Yayınları No: 3, Ankara, 1976.

21.Köksal A. Tasarım, Kuruluş ve İşletim İlişkileri, Yöneylem Araştırması Bildirileri, Yönetim Bilişim Yayınları, Ankara, ss.28-32, 1976.

22. Long S. Modern Methods of Data Analysis, Newbury Park, Sage Publication, California,1989.

23. Mishelevich D. Medical Record Control and The Computer, Topics in Health Record Management, December, ss.47-55, 1985.

24. Olson H M. Management Information Systems, 2nd Edition. Mc Graw Hill, New York 90, 1985.

25. Orilia S L. Introduction to Business Data Processing, Grolier Business Library, New York, 1986.

26. Özcan I. Bilgisayar Destekli Hastane Yönetim Bilgi Sistemleri ve Örnek Olaylar, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktara Tezi, İstanbul, 1993.

27. Pocker L. Automation in The Personnel Department Hospital, Journal of The American Hospital Association, (October), Atlantic City, ss.45-46, 1971.

28. Pressman S R. Software Engineering, Mc Graw Hill Comp.,New York 1987.

29. Reynolds G W. Introduction to BusinessTelecommunication, 2nd Edition, Columbus: C.E. Merrill Pub. Co., Boston 1988.

30. Sanders H D. Computer in Business,III.Ed., Mc Graw Hill Kogausha Ltd., Tokyo 91, 1975.

31. Scalfani J, Ramkisson R. The Acquisition of Laboratory Information System, Journal of Medicine Systems, Vol. 5 No: 4, ss.281-303, 1981

32. TheConference Board Inc. Information Technology Some Critical İmplications for Decision Makers.,New York, ss.202-207, 1972.

33. Thibodaux T T. Financial Management, Computer Based Information System, Hospital, Journal of The American Hospital Association , (March), Atlantic City, ss.187-189, 1973.

34. Ülgen H. İşletme Yönetiminde Bilgisayarlar, İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Yayın No: 225, İstanbul, 92, 1990.

35. Witmer D. Mansfield E. Outpatient Registration Contralized, Hospital, Journal of The American Hospital Association,(August), Chicago, ss.68-70, 1969

36. Wood T, Lamantagne C. Computer Assist Advance Bed Bookings, Hospital, Journal of The American Hospital Association, (March), Atlantic City, ss.67-69, 1969.

37. Yeldan D. Bilişim Sistemleri, Çağdaş İşletmecilik Sempozyumu, İşletme Bilim Uzmanları Derneği, Ankara, ss.21-25, 1991.