|
||||||
BİLGİ
İŞLEM MODALİTELERİ |
||||||
| Doç. Dr. Kutlu MERİH | ||||||
| BİLGİ İŞLEM MODALİTESİ İşletme transactionları ne şeklide kayıtlara geçtiği bir bilgi işlem modalitesi yaratmaktadır. Bilgi işlem uygulamaları genel olarak üç ayrı mod çerçevesinde yol alır.
Batch mod çerçevesinde işletme aktiviteleri manuel olarak gerçekleştirillir ve demetler (batch) halinde toplanarak periyodik aralıklarla sisteme girilir. Örneğin bazı tahsilatlar günlük olarak makbuz karşılığı yapılır ve akşam bu makbuzlar sisteme girilir. On-line mod ise transactionları yaşanırken bilgisayara kaydedilir. Örneğin tahsilat makbuzları doğrudan bilgisayar tarafından verilir ve tutarlar doğrudan hesaplara işlenir. Diğer güzel bir örnek süpermarketçide kasalarda kullanılan borç kod sistemleridir. Burada hem kasa hem de stok hareketleri aynı anda gerçekleşmede ve müşteriye faturalanmaktadır. Real-time mod özel bir tip on-line prosesidir. Burada transaction sadece kayıtlara geçmez sistemin işleyişini de etkiler. TRANSACTION PROCESSING UYGULAMALARI Transaction Proses Sistemleri işletme içi operasyonların bilgi işlem sistemi tarafından gerçekleştirilmesini ve data bankaları haline getirilmesini gerçekleştirir. Ayrıca transaction proses sistemleri diğer karar verme proseslerine destek veren databone işlemlerine de olanak sağlar. Buna göre bir transaction proses sisteminin amacının işletmenin faaliyetlerinin güncel ve doğru kayıtlarını sağlamak olduğu söylenebilir. Bu faaliyetler ve kayıtlar hukuki yükümlülüklerden veya muhasebenin gereklerinden veya operasyonel, lojistik veya finansal kontrol gereklerinden kaynaklanabilir. Transaction proses aktiviteleri kayıt girmek, bilgi işlemek, bilgi depolamak veya çıktı sağlamak olabilir. Bu işlemler işletmenin ihtiyaçlarına veya önceliklerine göre on-line, real-time veya batch modlarında gerçekleştirilebilir. TRANSACTION PROSES ADIMLARI Transaction proses işletmeleri aşağıdaki adımlarda gerçekleştirilir.
Bu süreçte oluşan bilgiler ile işletme faaliyetleri gözlenir ve kontrol edilir. Genel olarak transactional veriler faaliyet istatistiklerinden oluşur. Finansal muhasebe uygulamaları bu tür verilerin öncelikli kullanıcısı olduğundan bu veriler sağlıklı bir muhasebe sistemi için özel bir önem taşır. Finansal muhasebe hareketlerini anlamak raporlar haline geçirerek işletmenin mizanını, gelir ve giderlerini ve fon akışlarını kontrol altında bulundurmaktır. Transaction kayıtları aynı zamanda firmanın işlemlerinin ve lojistik hareketlerinin de para, miktar ve tarih bazında kontrol altına alınmasına olanak sağlar. Bilgisayarlar ilk ticari kullanma alındığında transaction proses işlemleri bilgi işlem (data processing) olarak adlandırılıyordu. Burada bir çok uygulama öncelikle muhasebeye yönelik verilerin işlenmesi ile ilgili idi. Bugün TPS’lerden muhasebe verilerinin işlenmesinden öteye işletmenin total kontrolünü sağlayacak uygulamalar beklenmektedir. TRANSACTİON PROSES ÇEVRİMLERİ (TPS CYCLES) Transaction proses işletmeleri işletmelerin informatik yapısı ve işletmeciliğin fonksiyonel ayrışımı nedeni ile genel olarak çeşitli kapalı ve entegre çevrimler (cycles)’den oluşmaktadır. Çok ürünlü ve çok müşterili karmaşık yapıdaki işletmelerde bu çevrimler bilgi işlem tekniği açısından sistem mimarisini belirlemekte olağanüstü bir önem taşırken, bilgi işlem kaynaklarının bu kavrama gerekli ve yeterli özeni göstermedikleri gözlenmektedir. Yoğun çalışmalar yaptığımız hastane otomasyon sistemler bu çevrim (cycle) kavramının hastanelerde ne kadar özel bir önem taşıdığını ortaya koymaktadır. Hastanelerin yatak sayısı, poliklinik hizmetleri ve idari işlemleri bazı çevrimlerin net olarak ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Uygulamalar yatak sayısı ne olursa olsun yatan hasta, poliklinik hastası ve idari işlemlerin ayrı çevrimler olarak ele alınmasının zorunlu olduğunu ortaya çıkarmaktadır. Burada sistemin interaktif yapısının karmaşıklığı ve transaction yoğunluğu açıkça görülebilmektedir. Şayet bu hastane kalp, beyin cerrahisi, mikroşiruri gibi alanlarda da insanlık hizmetleri veriyorsa çevrim blokları daha da karmaşık ve interaktif bir hale gelmektedir. Bu örnek çevrim kavramının ve çevrimlerin interaktif yapısının bazı işletmelerde ne kadar önemli olabileceğini göstermek için verilmiştir. Birçok işletme yapısı için ise çevrim yapısı kendini fazla hissettirmez ve bunlar için özel bir yaklaşım gerekmez. Buna karşılık işletme giderek büyüyüp transaction yapısı karmaşık ve interaktif hale gelirse bunu göz önüne alan yeni bilgi işlem yaklaşımları gerekli olabilir. Bir işletmede üretim, pazarlama, finans, insan kaynakları ve muhasebe gibi bütün temel fonksiyonlar bulunmuyorsa bunların interaktif transaction yapısı aşağıda verilen yıldız şeması ile kolaylıkla gösterilebilir.
Her çevrim içindeki transaction hareketleri temel kayıt, depolama ve raporlama özelliklerine sahiptir. Buna karşılık bu çevrimlerin özelliği ve yoğunluğu işletmeden işletmeye değişebilmektedir. Büyük hastanelerde idare dışındaki günlük transactionları hızla artarken idare transactionları hızlı bir artış göstermemektedir. Bir hipermarkette ise hem satış hem de lojistik çevrimlerin yoğun transaction kapsayacağı açıktır. TRANSACTION ÇEVRİMLERİ Tipik bir işletmede transactionlar sadece kaydet, işle, raporla mekaniği ile çalışmazlar. Birçok durumda veriler ileriki uygulamalar için saklanır ve entegre edilir. Bazı transactionlar ise diğer bazı bilgilerin kayıt, işlem ve depolanmasını gerektirebilir. Diğer bir deyişle çeşitli transaction blokları birbirlerine girdi - çıktı ilişkileri ile bağlı olabilir. Birbirlerine transaction halkaları ile bağlı olan bir seri taktik veya operasyonel faaliyete bir transaction çevrimi adı verilmektedir. Genel olarak bütün işletmeler bir gelir çevrimine ve yönetsel çevrime taliptirler. Çeşitli malzeme ve emeği, ürün ve hizmet haline dönüştüren işletmeler ayrıca çevrimine de sahip olabilirler. Bütün bu transactionları yansıtan manuel prosedürler olduğu gibi bilgi işlem modülleri de bulunmaktadır. Manuel sistemde mevcut olan birçok dökümanın on-line transaction sistemlerinde ortadan kalktığı görülmektedir. Bilgisayar yarattığı elektronik kayıt ve entegrasyon olanakları ile birçok ana prosedürün ortadan kalkmasına olanak sağlamaktadır. TRANSACTION PROSES ADIMLARI Transaction prosesi bir seri adımdan oluşmaktadır. Bunlar bilgiyi kaydetme, bilgiyi işleme ve transfer etme, bilgiyi depolama ve bilgiyi raporlamadır. Bilgiyi Kaydetme İşletme faaliyetlerinden doğan bigi elektronik sisteme bir şekilde girilmelidir. Bunun için bilgisayarların girdileri sağlayan çevre bilimleri kullanılır. Bunlar:
olabilir. Bütün bu olanaklar test edilmiş güvenilir bir fizibilite olmalıdır. Bilgi transfer etme Bu adım databankası (database) teknolojilerinin yoğun olarakuygulandığı adımdır. Bilginin büyük ölçekli ve güvenilir bir şekilde korunması ve bunlara istenildiği anda istenildiği şekillerde ulaşılabilmesi database teklnolojilerindeki gelişme ve etkinlik sayesinde gerçekleşebilmektedir. Buna göre etkin bir otomasyon sistemi, bir bilgisayar network'ü ve bunun üzerinde çalışabilen bir database yazılımından oluşmaktadır. Bilgi raporlama Bir otomasyon sistemi gerektiği gibi bir kayıt yakalama ve database teknolojisinden oluşuyorsa, bu databankasından istenildiği anda istenildiği gibi raporların dökülebilmesi, database teknolojisinin doğal olarak sağladığı bir olanak olmakatadır. Bu nedenle bir çok projede ciddi bir sorun olarak ortaya çıkan rapor dökümleri, uygun bir database teknolojisi ile sıradan bir uygulama haline dönüşmektedir. |
||||||
