ON-LINE OTOMASYON SİSTEMLERİNİN KURULMASINDA
DISTRIBUTED DATA PROCESSING VE INTERNETWORKING 

Doç. Dr. Kutlu MERİH
EYLEM - Etkin Yönetim Liderlik Eğitim Merkezi

GİRİŞ :

Hastane Otomosyanu Stratejik bir Projedir. Bunun anlamı otomasyon teknolojisi ile çalışan bir işletmenin buna aşırı bağımlı olacağı ve bu teknolojinin aksaması halinde doğrudan işletmenin çalışmasının aksayacağıdır. Bu nedenle otomasyon projeleri son derece dikkatle tasarımlanmalı ve profesyonel kurallara uyularak (yani peryodik bakım ve korunma uygulamaları) kullanılmalıdır. Bu projelerde genellikle düşüldüğünü gözlediğimiz bir yanılgı, otomasyon projelerini bir bilgisayar uygulaması olarak görmek ve "iyi bilgisayar" ve "iyi program" alarak sorunların çözüleceğini düşünmektir. Gerçekte bigisayarın işletmelere yaralı olması aşağıdaki hiyerarşik düzende olmaktadır. Bu hiyerarşide aşağıya doğru gidildikçe bilgi, beceri ve uzmanlık gerekleri artmaktadır.

1 - Bilgisayar Kullanmak : Temel bilgisayar bilgi ve becerisi ile yürütülebilir.

2 - Bilgi İşlemci Olmak   : Bilgi iişlem kuralları, mühendislik veya işletmecilik veya sanayi mühendisliği

3 - Ofis Otomasyonu Kurmak : Bilgi işlem kuralları, network uygulamaları, Ofis programları

3 - On-Line Transaction Sistemleri Kurmak: Bilgi işlem, Sistem Mühendisliği, Network mühendisliği, Database Yönetimi

4 - On-Line Transaction Otomasyon Sistemleri Kurmak : Bilgi İşlem, Sistem Mühendisliği, Network mühendisliği, Database yönetimi, İşletmecilik, sanayi mühendisliği

5- On-Line Real Time Otomasyon Sistemleri : Bilgi işlem, Sistem mühendisliği, Database yönetimi, Yapay Zeka, İşletmecilik, sanayi mühendisliği, network mühendisliği, bilgisayar mühendisliği

Enformasyon teknolojisisinin giderek daha güçlü ürünleri daha ucuz olarak kullanıcının hizmetine sunabilmesi, On-Line Transaction Sistemleri gibi karmaşık, pahalı ve uzmanlık gerektiren uygulamaların haberleşme ve bilgisayar teknolojilerini birleştiren network uygulamaları ile PC düzeyinde çözümlenmesine olanak sağlamaktadır. Bu ise ciddi bir profesyonel yaklaşım ve uzmanlık konusu olarak görülmektedir.

Geleneksel olarak bilgisayarlar aşağıdaki temel fonksiyonları gerçekleştirmek için kullanılırlar

. Veri İşlem (Data processing)

. Metin İşlem (Text processing)

. Kayıt İşlem (Transaction processing)

. Görüntü İşlem (Image processing)

. Ses İşlem (Voice processing )

Geçmişte (1980 li yıllara kadar) bu fonksiyonlar, pahalı teknolojilerin ve kıt kaynakların daha iyi kullanılacağı sanılan Bilgi İşlem Merkezlerinde gerçekleştirilirdi. Uygulamalar bu beklentilerin, beklenildiği gibi gerçekleşmediğini ortaya koydu. Kuruluşlarda bilgi işlem hizmeti veren kadrolar ile bilgi işlem hizmeti kullanan kadrolar arasında çeşitli haberleşme ve anlayış sorunları ortaya çıktı ve özellikle yönetim kadroları kendilerine vaad edilen bilgi işlem mucizelerinden yaralanamadılar. Böylece dev bilgi işlem merkezleri esas fonksiyonları olmayan rutin büro işlerini yürüten pahalı departmanlar haline dönüştüler.

1980 li yılların başında ortay çıkan, mikroişlemci tabanlı PC tipi bilgisayarlar kısa zamanda amatör gençlerin fantezi oyuncaklarından daha fazla bir yenilik olduklarını kanıtladılar ve bilgi işlem dünyasına yeni anlayışlar getirdiler. Getirdikleri en önemli anlayış, bilgi işlemin bir endüstri standardına sahip olması halinde pazarın olağanüstü büyüyeceği ve uygulamaların geniş bir kullanıcı kadrosuna ulaşacağı oldu . Bu anlayışlar doğrultusunda geliştirilen standart ürünler uygulamaların birbiri ile haberleşebilmesine ve bilgi işlemin dağıtılmış hale gelmesine olanak sağladı.

Kuruluşlarda NETWORK veya kısaca LAN (Local Area Network) olarak adlandırdığımız bilgisayar uygulamaları, temel bilgi işlem fonksiyonlarından yaygın bir şekilde yararlanabilmek için gerçekleştirilirler. Günümüzde açık sistem (Open Systems) standartlarının gelişmiş ve yaygın uygulama olanakları bulmuş olması, networklerin de daha karmaşık networkler halinde birleştirilerek , güçlü bir INTERNETWORKING tabanının oluşumuna olanak sağlamaktadır.

BİLGİSAYAR AĞLARI (NETWORKS) :

Bir bilgisayar networku genel olarak üç temel bileşenden oluşur.

1. HARDWARE (DONAMIM)

2. SOTWARE (YAZILIM)

3. ORGWARE (KULLANIM)

Burada bilgisayarları kullanan ve yararlanan kimselerin (orgware) de network yapısı içinde düşünülmesi özel bir önem taşır. Örnek olarak diyebiliriz ki bir işletmenin yönetimi rutin olarak mali tabloları incelemek alışkanlığına sahip değilse, rutin mali tablolar üretmek için kurulmuş bir Yönetim Bilgi Sistemi (MIS) networku amacına ulaşamıyacaktır.
 

TEMEL DONANIM (HARDWARE) BİLEŞENLERİ :

Bir networkun donanımını oluşturan temel bileşenler :

1. ANA BİLGİSAYAR (SERVER)

   1. CPU (Mikro işlemci teknolojisi) 

    2. RAM hafıza tknolojisi

    3. BUS teknolojisi

    4. HARD DISC teknolojisi

2. TERMİNALLER (WORKSTATIONS/CLIENTS)

     1. CPU teknolojisi

     2. RAM hafıza

     3. BUS teknolojisi

3. YAZICI BİRİMLERİ (PRINTERS)

4. DATA KORUMA SİSTEMİ (TEYP / CD BACK-UP BİRİMLERİ)

5. KABLOLAMA SİSTEMİ (COMMUNICATION CABLING)

   1 . Ana entegrasyon Omurga Kablosu (BACKBONE)  (Thick Coaxial, Fıber Optic, SWITCH )

    2. Haberleşme kabloları (Thin Coaxial / twisted pair / Fiber Optıc )

    3. Network kartları

    4. HUB lar

    5. Swıtch ve Routerlar

Birimlerinden oluşur. On-Line Transaction uygulamalarında bu birimlerin data transferlerini kolaylaştıracak bir mimaride seçimi özel bir önem taşımaktadır. Kablolama Omurga Sistemi ise bilgisayar teknolojisinden bağımsız bir haberleşme teknolojisi gerektirdiğinden, iki teknolojiyi entegre edece stratejik mimari seçimleri OLT uygulamalarında başarıyı etkilemektedir.

TEMEL YAZILIM (SOFTWARE) BİLEŞENLERİ :

Bir networkun yazılımını oluşturan temel bileşenler :

1. OPERATING SİSTEM (UNIX/ NETWARE/ WINDOWS NT )

2. DATABASE TEKNOLOJİSİ

3. UYGULAMA PROGRAMI olarak verilir.

Burada database teknolojisinin, seçilen işletim sistemi ile uyarlı olması gerektiğinden, buradaki stratejik tercihler OLT sisteminin maliyetinin belirlenmesinde özel bir rol oynamaktadır.

Uygulama programı genelde bir 4. kuşak dil olan ve herkez tarafından kullanılması olanaklı olamayan database dilini, operatörlerin transaction işlemlerini kolaylıkla yapabileceği ve eğitimsiz ve deneyimsiz kimselerin karmaşık ve kapsamlı raporlar kolaylıkla üretebileceği bir 5. kuşak yapay zeka programı haline dönüştürmektedir.

TEMEL KULLANIM (ORGWARE) BİLEŞENLERİ :

    1. İŞLETMENİN PROSEDÜRLERİ

    2. YÖNETİM BEKLENTİLERİ

    3. KULLANICI BECERİLERİ

    4. RAPORLAMA PROSEDÜRLERİ

   5. BAKIM VE GELİŞTİRME

Burada kullanım gereksinmeleri, bir OLT sisteminin kurulmasında ve etkin bir şekilde kullanılmasında etkin bir rol oynamaktadır.

STRATEJİK MİMARİ KRİTERLERİ :

Bir On-Line transaction otomasyon sisteminin stratejik başarısı için temel iki performans kategorisine dikkat edilmesi gerekmektedir. Bunlar : Etkinlik (Efficiency ) ve Verimlilik (Effectiveness) olarak bilinen soyut ve somut kriterlerdir. Etkinlik genel olarak projenin kalitesini, Verimlilik ise projenin ekonomisini belirler.

Bir projenin başarılı olabilmesi için bu kriterlerin birbiri ile çelişmeden dengeli olarak uygulanabilmesini gerektirmektedir. Etkinliğin pahalıya malolması veya verimli fakat etkin olmayan sistemler kurmak çok görülmektedir. Bu nedenle otomasyon projeleri ciddi bir deneyim ve birikim sahibi profesyoneller tarafından yürütülmelidir. Kolayca çelişebilece yedi kriter aşağıdaki gibidir.

1. UYARLANILABİLİRLİK (AVAILABILTY)

    Otomasyon sistemi istenilen anda gereken yeni uygulamaları sistemi durdurmadan
    gerçekleştirebilmelidir.

2. KULLANILABİLİRLİK (USABILITY)

    Seçilen ve eğitilen herhangi bir eleman otomasyon sistemini kullanabilmelidir.

3. ETKİNLİK (PERFORMANCE)

    Otomasyon sistemi, database ne kadar yüklü olursa olsun görünür bir gecikmeye neden ollmadan
    çalışmalıdır

4. GÜVENİLİRLİK (RELIABILITY)

    Otomasyon sistemi 7 gün 24 saat hiç duraklamadan çalışabilmeli ve arıza durumuna hiç
    geçmemelidir.

5. GÜVENLİK (SAFETY)

    Otomasyon sistemi kötü niyetli müdahalelere karşı kendini koruyabilmelidir.

6. DEĞİŞEBİLİRLİK (FLEXIBILITY)

    Yeni gereksinmeler ve yeni teknolojiler ortaya çıktığında, otomasyon sistemi
    radikal değişimler neden olmadan esnek bir şekilde değişebilmelidir.

7. BAKILABİLİRLİK (MAINTAINABILITY)

    Otomasyon sisteminin araıza durumuna geçmemesi veya geçince hızla düzeltilebilmesi için gerekli olan olanklar kolayca temin      edilebilmeli ve hızla kullanılabilmelidir.

INTERNETWORKİNG :

Yapısal olarak karmaşık ve yoğun transactıon yaşıyan hastane,otel,belediye gibi kuruluşlar, çalışır ve güvenilir otomasyon sistemlerini PC lere dayana basit networkler olarak kuramazlar. Bu tür uygulamalar daima güçlü, güvenilir ve bu nedenle pahalı
teknolojilerin kullanımını gerektirmekte idi. Günümüzde haberleşme ve bilgisayar teknolojilerindeki paralel gelişme, standartların oluşturulması ve yaygınlaşması , tek bir network gibi çalışan ve dağıtılmış database mimarisi ile trafik yoğunluğunu kontrol eden networklerden oluşan INTERNETWORKING uygulamalarını mümkün kılmıştır.

INTERNETWORKING uygulamalarının başarı ile gerçekleştirilebilmesi için sistemin yukarda verilen bileşenleri , etkinlik kriterlerinin ışığında önceden yeknesak bir teknoloji ıile tasarımlanmalıdır. Burada her çıkan teknolojiye uyum sağlamak yerine, stratejik tercihler yaparak sistemde harmonik bir yapı sağlamak özel bir önem taşımaktadır.

Temel internetwork mimarisinde sistemde birden fazla server bulunmakta ve birden fazla database yönetimine destek verilmektedir. Hastane tipi otomasyon projelerinin bu tür bir yapıya sahip olması gerekeceği açıktır. Hastanelerin temel ve genel olarak Klinik, Poliklin,ik ve idare gibi üç otonom  bloktan oluşması ve bu blokların bağımsız database profillerine sahip olması, hastanelerin bu üç bloka hizmet veren serverler yardımı internetwork tipi bir otomasyon tekniği kullanmasını kolaylaştırmaktadır.