Karizmatik liderlik kuramlarinin çogunun, karizmatik liderlerin izleyicilerini nasil derinden etkileyebildigi ve onlari, örgüt çikarlarini kendi çikarlarindan üstün kilmaya nasil motive edebildigi gibi süreçlere tatminkar bir açiklama getiremedigini vurgulayan Shamir; House ve Arthur'la birlikte söz konusu boslugu doldurmaya yönelen yeni bir karizmatik liderlik kurami gelistirmistir(47).

Shamir'in Benlik Kavrami Kurami, House'un karizmatik liderlik kuraminin üzerine insa edilmistir. Dolayisiyla, House'un kuraminda belirtilen pek çok karizma ögesi, Benlik Kurami'nda da aynen yer almaktadir. (Izleyicilerin lidere yönelik sevgi ve bagliligi, örgütün ya da birimin misyonunu taahhüd etmeleri, yüksek basarim hedeflerine yönelik taahhüdleri gibi) Bununla birlikte, Benlik Kurami, House'un "Karizmatik Liderlik Yaklasimi"nda içerilmeyen pek çok motivasyonel süreci de içermektedir.

Shamir'in Benlik Kurami'nda agirlik verilen motivasyonel süreçler bazi varsayimlara dayanmaktadir. Bu varsayimlardan en önemlileri su sekilde özetlenebilir.

‚ Insan davranisi pragmatik ve amaç yönelimli oldugu kadar, ayni zamanda bireyin duygularinin, degerlerinin ve benlik kavraminin da ifadesidir. Insanlar esasen öz saygilarini ve özdegerlerini korumaya ve arttirmaya yönelik olarak motive edilmislerdir.

‚ Insanlar esasen kendi benlik kavramlarinin çesitli bilesenleri arasindaki tutarliligi sürdürmeye ve yine kendi davranislari ile benlik kavramlari arasindaki tutarliligi korumaya motive olmuslardir.

‚ Bir kisinin benlik kavrami, sahip oldugu degerlerin ve sosyal kimliklerinin bilesimidir. Söz konusu sosyal kimlikler bir hiyerarsi içinde organize edilmistir ve belirli bir kimligin ön plana çikmasi, kisinin bu kimlikle iliskili basarim firsatlarinin pesinde kosmasina neden olacaktir. Ayni sekilde, bireyin sahip oldugu degerlerden birinin daha merkezi hale gelmesi, onun belirli bir durumdaki davranisini tercihinde daha fazla etkili olacaktir.

2- Shamir'in Benlik Kurami'nda Liderin Davranissal Yönelimi:

Benlik Kurami'ndaki karizmatik lider davranislari, daha önce açiklanan kuramlardaki davranislarin çogunu içermekle beraber Shamir ve arkadaslari daha ziyade bu davranislarin (genelde izleyicilerin olaganüstü basarim üretmesini saglayan) güdüsel süreçleri nasil faal hale getireceginin açiklanmasiyla ilgilenmislerdir(48).

Buna göre, karizmatik liderler, özel degerlere agirlik veren ve izleyicilerin kendi deneyimlerini yorumlamasina yardimci olacak cazip bir vizyonu açik seçik telaffuz ederler. Ideolojik bir vizyon, "örgüt için daha iyi bir gelecek" imajinin saglanmasinda geçmis olaylari halihazirdaki stratejilerle baglantilandirarak, izleyiciler açisindan süreklilik duygusu yaratacaktir.

Diger yandan karizmatik liderler, izleyicilerine ulasabilecekleri yüksek basarim hedefleri ile ilgili beklentilerini aktararak ve onlara duydugu güveni ifade ederek, onlarin özsaygisini, özdegerini ve öz faydasini (self efficacy) arttirirlar.

Keza, karizmatik liderler geçmis olaylarla ilgili hikayeleri anlatmayi, sembolleri ve sloganlari kullanmayi içeren toplu kimlige (collective identity) basvurmak suretiyle, izleyicilerinin sosyal özdeslesmesini ve toplu öz faydasini (collective self efficacy) arttirirlar.

Yine, izleyicilere taklit edilecek davranis örnekleri saglamak ve yeni degerleri sembolize etmek için "rol modellestirme" yaklasimini kullanirlar.

Nihayet, karizmatik liderler, kendi vizyon ve stratejileri ile ilgili cesaretlerini ve ikna güçlerini göstermek üzere geleneksel olmayan ideolojik davranislarla ilgilenirler ve kendilerini feda etmeye hazirdirlar.

Shamir ve arkadaslari, sosyal etkileme süreçlerini tanimlamak üzere daha önceki katilimcilarin da sözettigi kisisel özdeslesme, sosyal özdeslesme, içsellestirme ve öz fayda (self efficacy) kavramlarini kullanmislardir(49).

a) Kisisel Özdeslesme: Shamir ve arkadaslari kisisel özdeslesmeyi, liderin izleyicilerinden bazilari ile gerçeklestirip, bazilari ile ise kurmadigi ikili(dyadic) etkileme süreci olarak ele almaktadir. *Liderin kisisel özdeslestirme gerçeklestirdigi izleyiciler daha ziyade özsayginligi düsük olan, özkimligi zayif olan ve otorite figürlerine bagimli olma ihtiyaci yüksek kisilerdir. Kisisel özdeslesme sonucu bu kisiler liderin benimsedigi vizyon, strateji ve tutumdan ziyade, liderin sahsina sadik hale gelirler. Dolayisi ile de liderin ayrilmasi veya ölmesi durumunda, söz konusu izleyiciler özdeslesebilecekleri ikame bir lider arayisina gireceklerdir.

b) Sosyal Özdeslesme: Shamir ve arkadaslari her ne kadar kisisel özdeslesmedeki ikili iliskiden sözetmis olsalar da, karizmatik liderligin esasinda toplu bir süreç oldugunu vurgulamaktadirlar. Sosyal özdeslesme, benligi, bir grup ya da topluluk anlaminda tanimlamayi içeren bir etkileme sürecidir. Buna göre, bir grup yada örgütle özdeslesen insanlar, grubun ya da örgütün bir parçasi olmaktan gurur duyarlar ve o sosyal yapiya üye olmayi en önemli sosyal kimliklerinden birisi olarak görürler.

Karizmatik liderler, izleyicilerinin benlik kavramlari ile grubun kimligi ve paylasilmis degerleri arasinda bir baglanti kurarak sosyal özdeslesmeyi arttirirlar. Yüksek düzeyli bir sosyal özdeslesme ise bireyci bir yönelimden çok, toplumsal yönelime sahip olacaktir. Bunun anlami ise, izleyicinin grubun ihtiyaçlarini kendi bireysel ihtiyaçlarinin üzerinde tutmaya ve kendini grubu ugruna feda etmeye istekli olmasidir.

Karizmatik lider sosyal özdeslesmeyi arttirabilmek için grubu, diger gruplardan farklilastiran son derece özgün bir kimlik saglar. Bu etkileme sürecinde izleyiciler kendi çabalarinin ve çalisma rollerinin daha genis bir kimlik ile (sosyal kimlik) nasil iliskili oldugunu, islerinin daha anlamli ve önemli kilinmasi suretiyle görmeye baslarlar. Bunun yani sira, karizmatik lider son derece özgün bir misyon ile gruba üyelige ait yeni bir rol kimligi gelistirebilir ya da mevcut kimligin önemi arttirilabilir.

Sosyal özdeslesme bayrak, amblem uniforma gibi semboller, sloganlar, örgüt marsinin ya da sarkisinin söylenmesi, bayrak selamlama, dua okuma gibi ananevi merasimler ve yeni üyelerin ise baslamasi gibi seremonilerle güçlendirilebilir. Bunun yani sira, karizmatik liderler geçmis basarilarla ilgili hikayeler anlatarak, örgüt üyelerinin kahramanca eylemlerinden sözederek ve kurucularin ya da eski liderlerin sembolik eylemlerine atifta bulunarak örgütün geçmisine gönderimde bulunurlar.

c) Içsellestirme (Interralizasyon): Shamir ve arkadaslari içsellestirmenin, karizmatik liderligin asli fonksiyonu oldugunu vurgulamaktadirlar. Buna göre, karizmatik liderler bazan izleyicilerini yeni degerleri benimseterek etkilemeye çalissalar da, genel olarak basvurduklari etkileme yöntemi izleyicilerin mevcut degerlerini belirginlestirme ve bunlarin görev hedefleriyle baglantilandirilmasidir. Bunun için basvurulan en temel yol ise görev hedeflerini izleyicilerin benlik kavramlarini ve degerlerini yansitacak ideolojik terimlerle tanimlayan bir vizyonun açikça vurgulanmasidir. Bu, görev hedefine ulasmayi izleyicilerin degerlerini ve sosyal kimliklerini ifade etme yolu haline getirir(50).

Karizmatik liderler, içsellestirmeyi saglamada görevin sembolik ve anlamli yönlerini vurgulayarak, görevin daha asil, ahlaki açidan uygun ve kahramanca görülmesini saglarlar. Böylelikle örgütsel hedeflere ulasmaya yönelen çabalarin kendisi (hedefe ulasilmasindan ayri olarak) bir ödüllendirici faktör görünümünü alir. Göreve yönelik taahhüdün nihai sekli, izleyicilerin kendi görev rollerini kendi benlik kavramlarinin ayrilmaz bir parçasi olarak görmeleridir. Böylece izleyiciler görev rollerini kendi asli tabiatlarinin bir parçasi ve yasam hedefleri oldugu için basarir hale geleceklerdir.

Shamir'in Benlik Kurami, izleyicilerin ideolojik hedeflerle bütünlesmelerinde ve hedefi taahhüd etmelerinde içsel ödüllere, dissal ödüllere nazaran çok daha fazla agirlik vermektedir. Burada sözü edilen içsel ödüller kendini ifade etmeyi, kendi degerinin farkina varmayi ve kendi içinde tutarli olmayi içerir.

d) Öz fayda (Self Efficiacy) : Bireysel öz fayda, bir bireyin güç görev hedeflerini elde etme yetenegi ve yeterliligi hakkindaki inancidir. Öz faydasi yüksek kisiler, görev hedeflerine ulasmada söz konusu olabilecek engellerin üstesinden gelmeye ve daha fazla çaba harcamaya isteklidirler. Toplu (collective) öz fayda ise, bir grubun üyelerinin birlikte hareket ederek istisnai derecede güç görevleri basarabileceklerini algilamalaridir(51). Baska bir deyisle pozitif sinerjiye inanmalaridir.

Karizmatik liderler toplu öz faydayi arttirarak, izleyicilerini ortak misyonun basarilmasinda diger grup üyeleri ile isbirligine daha istekli hale getirirler. Bunu saglamak için de motivasyondaki bekleyis (expectency) kuramlariina uygun biçimde, izleyicilerindeki bireysel ve toplu çabalarin basarima ulastiracagi yolundaki bekleyisleri arttirma yoluna gidip, basarimin valensini yüksek kilmaya çalisirlar.

Shamir'in Benlik Kurami karizmatik liderlikteki etkileme sürecini lider ve izleyicilerin karsilikli alis-verisi olarak ele alan daha önceki karizmatik liderlik kuramlarindan farkli olarak liderin vizyonunun, izleyicilerin kimlikleri ve degerleri ile uyumlu olmasi halinde liderin motivasyonel etkisinin daha güçlü biçimde ortaya çikacagini vurgulamaktadir. Kurama göre, izleyiciler kendi özdegerlerini ve kimliklerini paylasiyor olarak algiladiklari liderleri aktif biçimde seçmektedirler. (Hatta bu kisiler zaman zaman izleyicilerin düsüncelerini açikça telaffuz etmemis olsalar da) Bu nedenle de karizmatik liderlerin astlarini anlayabilmesi için; onlarin ihtiyaç, deger ve öz kimliklerine uygun davranis göstermesi son derece önem tasimaktadir.

Benlik Kurami, karizmatik liderlerin daha ziyade örgütün izleyicilerinin degerleri ve kimlikleri ile baglanabilecek bir misyona sahip olmalari durumunda ortaya çikacaklarini vurgulamaktadir(52). Buna göre, yüksek teknoloji içeren sanayii sirketleri bilimsel ilerleme, ekonomik gelisme, ulusal gurur gibi degerlerle kolayca baglantilandirilabilirken, alkollü içki, sigara, kumarhane gibi mal ve hizmetlerin sektöründe cazip bir ideolojinin gelistirilmesi çok daha güç olacaktir.

Shamir'in Benlik Kurami'nda da, diger karizmatik liderlik kuramlarinda oldugu gibi krizli ve belirsizlik içeren durumlarin karizmatik liderligin ortaya çikisini kolaylastirmasi söz konusudur. Buna göre, isin yapilandirilmadigi, basarim hedeflerinin detayli biçimde belirlenmedigi veya açikça ölçülemedigi, bu hedeflere ulastiracak stratejilerin açik olmadigi durumlarda karizmatik liderin ortaya çikmasi daha muhtemeldir. Çünkü, görevlerin yapilandirilmis ve rutin oldugu, basarimin kolayca ölçülebildigi, yeterli ölçüde dissal (maddi) ödülün mevcut oldugu ve bu ödüllerin basarimla kolayca baglantilandirilabilecegi durumlarda içsel motivasyonel süreçlere duyulan gereksinim çok daha az olacaktir ve bu süreçlerin harekete geçirilmeleri de daha güçtür.

Yukarida belirtilen yapilandirilmis ve rutin göreylerin karizmatik liderligin çikisini zorlastirmasi görüsü, Fiedler'in Durumsal Liderlik Yaklasiminda belirtilen "yapilandirilmis görevler liderligi kolaylastirir" sonucu ile çelismektedir. Bununla birlikte Fiedler'in "karizmatik liderlik" terimini kullanmadigini da dikkate almakta yarar olacaktir.

Shamir ve arkadaslari her ne kadar karizmatik liderlik için bir kriz kosulunun sart olmadigini (Conger ve Kanungo gibi) ifade etmislerse de örgütün ciddi sikintilar yasadigi, örgütün varligini sürdürebilmesi (ve refahini koruyabilmesi) için ne yapilmasi gerektiginin tam açik olmadigi ve örgüt üyeleri arasinda önemli ölçüde kaygi (anxiety), hatta panik bulundugu durumlarin karizmatik liderligin ortaya çikisini kolaylastiracagini vurgulamislardir. Söz konusu durumlar, bu krizleri yorumlayabilecek ve bunlarin basariyla üstesinden gelebilecek stratejileri öneren liderlerin tercihini kolaylastiracaktir. Bununla birlikte, böyle bir karizrriatik liderin etkisi, liderin acil olan kriz durumu çözüldükten sonra sürdürebilecegi bir vizyonu olmadigi müddetçe, geçici olmaktan öteye geçemeyecektir.

Shamir, House ve Arthur tarafindan gelistirilen Karizmatik Liderlige Benlik Kurami, daha önceden sözü edilen House'un ve Conger ile Kanungo'nun karizmatik liderlik kuramlarinin bir sentezlemesi görünümünü tasimakla birlikte, karizma atifina neden olan faktörleri motivasyonel süreçlerle açiklamasi yönüyle faklilik arz etmekte ve oldukça güzel bir perspektif saglamaktadir.

Bununla beraber, literatürde kurami desteklemeye yönelik çalismalardan sözedilmedigi dikkate alinirsa, kuramin House'un Karizmatik Liderlik Kurami'na açiklama getirmeye yönelik bir model olmaktan öte geçemeyecegi söylenebilir. Yine de, etkileme süreçlerinde vurgulanan kisisel ve sosyal özdeslesme ile ilgili açiklamalarin, özellikle Türkiye'deki siyasal parti liderleri dikkate alindiginda son derece gerçekçi ve uygun bir görünüm arz ettigi söylenebilir.