Buraya kadar karizmatik liderligin nasil ortaya çiktigi ve bu liderlerin hangi özellik ve davranislara sahip olmasi gerektigi konusu ile ilgilenmis bulunuyoruz. Bununla birlikte, karizmatik liderligin genel anlamda toplumsal, dar baglamda örgütsel bazda her zaman yararli ve olumlu sonuçlara götürüp götürmedigi hususuna deginilmemistir. Iste bu baslikta karizmatik liderligin ve karizmatik lidere sahip olmanin saglayabilecegi avantajlar ve yaratabilecegi sakincalar üzerinde durulacaktir.

Her seyden önce, karizmatik liderligin genellikle kriz ve kaos kosullarinin sonucu olmasi, karizmatik lidere sahip olmanin basli basina bir olumsuzluk göstergesi oldugu fikrine götürmektedir. Gerçekten de tarihe mal olmus karizmatik liderler incelendiginde çok önemli iki nokta göze çarpmaktadir. Bunlardan birincisi Mustafa Kemal, Gandhi, Castro, Hitler, M.Luther King v.b. gibi büyük karizmatik liderlerin çogunun ülkelerinin olumsuz kosullarinda ortaya çiktigi gerçegidir. Ikinci önemli husus ise demokrasi ile karizma arasinda çogunlukla ters yönde bir iliski oldugudur. Baska bir deyisle demokrasi geleneginin yerlestigi, istikrarin ve düzenin hakim oldugu ülke ve kurumlarda karizmatik liderlerin pek fazla çikmamasina karsilik, demokrasinin bir anlayis ve gelenek olarak yerlesmedigi, düzensizlik ve karmasanin büyük ölçüde hüküm sürdügü ülke ve toplumlarda karizmatik liderlerin çok daha fazla sayida ortaya çikmasi söz konusudur. Kaldi ki, gelismis, demokratik kültüre ve gelenege sahip toplum ya da örgütlerde ortaya çikan karizmatik liderlerin çogunun da o örgütlerin ya da toplumlarin kriz ya da kaos dönemine rastladiklari (buhran, savas durumu, ekonomik kriz gibi) açik bir biçimde dikkati çekmektedir. Dolayisi ile, karizmatik liderlerin çok fazla görüldügü toplum ya da örgütlerde genel anlamda kroniklesmis kaos ve krizlerin yer aldigi söylenebilir. Dönüsümsel liderlik anlayisinin gelistiricisi olan Bass'in belirtmis oldugu "karizmatik liderligin, yeni olusmus bir örgütün yasamini sürdürme mücadelesinde ya da eski olmakla birlikte büyük ölçüde basarili olmus bir örgütte ortaya çikma olasiligi, eski basarisiz olmus bir örgütte ortaya çikina olasiligina nazaran çok daha düsüktür" yönündeki görüsleri yukaridaki düsüncelerimizi açik bir biçimde dogrular mahiyettedir.

Diger yandan, karizmatik lider olarak kabul edilen pek çok lider incelendiginde bazilarinin toplumlarini ve kurumlarini refaha ve gelismeye götürmelerine karsilik, bazilarinin ise gerek kendi toplum ve kurumlari, gerekse de insanlik açisindan son derece olumsuz sonuçlara götürdükleri bir gerçektir. Bu noktadan hareketle, karizmatik liderlerin a) olumlu karizmatik liderler b) olumsuz karizmatik liderler seklinde iki alt baslikta mütalaa edilmesi yerinde olacaktir. Tarih incelendiginde her olumlu karizmatik lidere karsilik olumsuz bir karizmatik örnek bulmanin da son derece kolay oldugu görülecektir.

Aslinda karizmatik liderlerin olumlu ve olumsuz sifatlarini almalari ancak karizmayi elde ettikten sonraki davranis ve yaklasimlarinda ortaya çikmaktadir. Çünkü, çalismamizin önceki kisimlarinda da belirtildigi üzere karizmanin elde edilmesi, karizma yaratilmak istenen grupla yogun biçimde etkilesime, onlarin temsilcisi gibi görülmeye ve onlardan biri gibi davranmaya (en azindan baslangiçta) büyük ölçüde baglidir. Karizma elde edilip, baglilik ve itaat yaratildiktan sonraki davranis ve egilimler, karizmatik liderlerin olumlu ve olumsuz olarak adlandirilmasinda temel kriterleri olusturmaktadir.

Burada dikkati çeken önemli bir husus ise olumlu-olumsuz ayriminin neye göre yapilacagi noktasidir. Izleyiciler açisindan btiyle bir siniflamadaki temel kriterlerden bir tanesi sudur;

"Liderin izleyicileri, karizmatik liderin etkileme ve yönlendirmesiyle nihai olarak kazaniyorlar mi, kaybediyorlar mi?" Soru açik ve basit olarak görülmekle birlikte sorunun cevabi o derece basit degildir. Çünkü, bu yaklasima göre siniflandirmanin en önemli kisiti, cevabin, degerlemeyi yapan kisinin sahip oldugu inanç, deger ve varsayimlara büyük ölçüde bagli olarak degisebilecegi gerçegidir. Liderlerin pek çogu, genel olarak izleyicileri üzerinde yararli ve zararli etkilere karisik olarak sahiplerdir ve insanlar bazan sonucun yararli mi, zararli mi oldugu konusunda hemfikir olamamaktadirlar. (Ayetullah Humeyni, Saddam Hüseyin, Mao Tse-Tung, Gorbaçov gibi liderler için kimi insanlar olumlu, kimileri ise olumsuz kisiler olarak bakmaktadir.)

Karizmatik liderlerin olumlu olumsuz seklinde siniflandirilmasindaki bir diger yaklasim ise "liderin birincil yönelimlerinin kendi ihtiyaçlarini dikkate almak mi, yoksa izleyicilerinin ihtiyaçlarina agirlik vermek mi? oldugunun dikkate alinmasidir."

Yukarida belirtilen, ikinci yaklasima göre olumsuz karizmatik liderlerin baskin özellik ve yaklasimlari su sekilde siralanabilir;

• Olumsuz karizmatik liderler ideallerden ya da "dava"dan çok, kendilerine sadakate önem verirler.
• Olumsuz karizmatik liderler, etkilemeye yönelik olarak vizyonun ve degerlerin içsellestirilmesinden çok, kisisel özdeslesmeye agirlik verirler.
• Olumsuz karizmatik liderler ideolojik cazibeyi kisisel güç kazanma araci olarak kullanirlar. Daha sonra ya ideoloji gözardi edilir ya da liderin kisisel amaçlarina hizmet edecek sekilde keyfi olarak degistirilir.
• Olumsuz karizmatik liderler kisisel güç yönelimlerinin bir sonucu olarak, izleyicilerini kendilerine bagimli ve zayif kilip, onlari hüküm ve baski altina almaya çalisirlar.
• Olumsuz karizmatik liderler önemli kararlarin tümünü kendileri verirler ve bu kararlar da çogunlukla izleyicilerinin refah ve mutlulugundan ziyade, kendilerini korumaya ve yüceltmeye yöneliktir.
• Olumsuz karizmatik liderler, izleyicilerine son derece sinirli bilgiler aktarir ve bilgiyi genelde kendi "yanilmazlik" ve "hata yapmazlik" imajlarini ya da örgütün ve/veya toplumun dis tehditlere maruz kaldigi yolundaki imaji sürdürmek amaciyla kullanirlar.
• Olumsuz karizmatik liderler ödül ve cezalari izleyicilerini eyleme geçirmek ya da kontrol altina almak amaciyla kullanirlar.
• Olumsuz karizmatik liderlerin büyük bir kismi asiri ölçüde narsisttir ve kendilerinin izleyicileri için bir lütuf olduguna inanirlar.
• Conger, karizmatik liderlerle ilgili betimleyici bir arastirmayi irdeleyerek, olumsuz karizmatik liderler tarafindan örgütlerde ortaya çikabilecek problemleri su sekilde siralamistir (54).

1. Bireylerarasi Iliskilerin Yetersiz Kalmasi:

Olumsuz karizmatik liderler çogunlukla izleyicilerinin ihtiyaç ve refahlarina gerçek anlamda az ilgi duyan narsist kisilerdir. Ikna etme becerilerini, izleyicilerini manipule ve istismar etmek amaciyla kullanirlar. Bu nedenle de gerek astlari, gerek üstleri ve gerekse de es düzeylileriyle isbirligine yönelik iliskileri sürdürmede zorlanirlar. Bu tür liderler baslangiçta çok samimi ve cezbedici olarak görülseler de, zamanla baskalarina yönelik ilgilerinin düsüklügü nedeniyle, desteklerine muhtaç olduklari pek çok insan tarafindan gerçek yüzleri görülür.

2. Geleneksel Yollarin Disina Tasan Atilgan Davranislarin Yaratabilecegi Sorunlar:

Insanlara karizma atfedilmesini saglayan alisilmis davranis tarzlarinin disina tasan atak davranislar, bu tarzi yikici ve zararli olarak algilayan diger insanlari küstürüp, düsmanliklarina neden olabilecegi gibi, geleneksel yollara bagli kalmayi benimseyen insanlari da sogutabilir. Zaten karizmatik liderlerin pek çogunun bazi insanlar tarafindan asiri hayranlikla izlenmesine karsilik, diger insanlarda asiri nefret uyandirdiklari da bir gerçektir. Ne yaziktir ki, bazan bu nefret eden kisiler arasinda, lider ofisinden ayrilir ayrilmaz onun programlarini baltalayan ya da komplo kuran güçlü örgüt üyeleri de bulunabilmektedir.

3. Istisnai Kisi Olarak Yaratilan Imajin Dogurabilecegi Sorunlar:

Karizmatik liderlerin büyük bir bölümü, kendilerinin örgüt için vazgeçilmez ve istisnai biri olduklari yolunda bir etki yaratmaya çalisirlar. (Özellikle olumsuz karizmatik olanlar) Bu çaba liderin sanini korumasi ve sürdürmesi açisindan bir dereceye kadar yararli olsa da, asiriya kaçtiginda sorun yaratabilir. (Örnegin, liderin önemli bir basariyi diger insanlarin yapmis oldugu katkilardan hiç sözetmeksizin kendine mal etmesi gibi.) Böyle bir uygulamanin diger insanlari küstürecegi ve vizyona sadakatle baglanma duygusunu zedeleyecegi açiktir.

Diger taraftan, olumsuz karizmatikler çogunlukla savunucu kisiler olduklarindan, basarisiz durumlari kabul etmeme (inkar) yoluna siklikla basvururlar. Sonuç olarak da hatalardan ders almazlar.

4. Yönetsel Uygulamalardaki Yetersizlik:

Karizmatik liderler genelde vizyon yönelimli olduklari için, vizyona götürecek günlük uygulamalarin önemli detaylarini ihmal edebilirler. Amaca agirlik verip, araçlari gözardi etme yönündeki bu egilim otokratik tarzla birlestiginde daha iyi stratejilerin gelistirilip, bunlarin etkin biçimde icra edilebilmesi için izleyicilerin fikirlerinden yararlanma firsatini engellerler. Sonuçta olumsuz karizmatikler islerin iyi gittigi zaman asiri delegatif, sorunlar ortaya çiktiginda asiri kontrole agirlik veren iki zit tarz arasinda gidip-gelme egilimindedirler.

 

5. Asiri Özgüvenin Yaratabilecegi Olumsuz Sonuçlar:

Karizmatik liderlik özelliklerinden biri olan özgüven ve iyimserlik asiriya kaçtiginda, vizyondaki kusur ya da eksiklikleri görmesini engelleyecek ölçüde lideri objektiflikten uzaklastirabilir. Bu durum özellikle baslangiçta elde edilen basarinin ve izleyicilerin kayitsiz sartsiz itaatinin sonucu liderin kendi yargilarinin sasmaz oldugu yolunda bir inanca sahip olmasiyla ortaya çikar. Hatta bazi karizmatik liderler kendilerinden o derece emin olup, talihlerine o derece güvenirler ki, düsmanlarinin tehlike olusturabilecek davranis ve eylemlerini gözardi edebilirler. Bunun sonucunda, küçük önlemlerle kaçinilabilecek pek çok tehlikenin kurbani olabilirler. (Örnegin gerekli koruma önlemlerini almaya gerek duymadan dolasip, öldürülen pek çok karizmatik lider mevcuttur.)

6. Karizmanin Geleceginin Planlanmasinda Yetersiz Kalma Sorunu:

Her ne kadar bir örgütte karizmatik liderden sonra karizmanin devamliligini saglamaya yönelik bazi yaklasimlar söz konusu olsa da (Karizmanin tayin edilmis bir varise geçirilmesi, karizmatik liderin vizyonunu rasyonel-yasal bir otorite ile sürdürecek yönetsel atmosferin yaratilmasi, izleyicilerin bir yandan liderin vizyonundaki deger ve özlemleri içsellestirmeleri üzere etkilenmesi ve bir yandan da bu vizyonu bagimsiz olarak izlemeleri için yetkilendirilmesi ve nihayet vizyonun sözlü ve yazili geleneklerle örgütün kültürüne yerlestirilmesi gibi) bunlarin olumlu sonuç verdikleri çok ender görülür.

Yukarida siralanan sakincalar ve sorunlar dikkate alindiginda olumsuz karizmatik liderlerin kaderinin basarisizliktan baska bir sey olmayacagi yolunda bir fikre kolayca ulasilabilirse de, bunun her zaman böyle olmadigini gösteren pek çok örnek mevcuttur. Pek çok insanin aci çekmesine ya da ölmesine neden olacak kararlari vermekle birlikte, gücünü kaybetmeyen ve örgütüne ya da toplumuna liderlik etmeyi sürdüren pek çok karizmatik lider bulunmaktadir. (Saddam Hüseyin, Fiedel Castro, Muammer Kaddafi ilk etapta akla gelen isimler olarak siralanabilirler.) Tarih siyasi imparatorluklar olusturmus, karli sirketler kurmus, yeni dini tarikatlar yaratmis ve yasamlari boyunca bunlarin kontrolünü kendi ellerinde tutmus pek çok narsist olumsuz karizmatik lider örnegi ile doludur.

Ülkemizdeki siyasal parti liderlerinin çogunun olumsuz karizmatik siniflamasinda yer alabilecegi düsünülürse, partilerinin oy yüzdelerini düsürmekle beraber her kongreden daha güçlü bir oy alarak çikmalari yukaridaki görüsleri destekleyici niteliktedir.

Olumsuz karizmatik liderlerin tüm sakinca ve zayifliklarina ragmen karizmalarini sürdürebilmeleri için makul açiklamalar getirilebilir. Her seyden önce bunlarin çogu akilli kisilerdir ve (her ne kadar karar verme yetkisini kendi ellerinde tutmanin potansiyel sakincasi olsa da) genellikle dogru karar verirler. Izleyiciler her seye ragmen liderin vermis oldugu kararin hedefe götürdügünü gördüklerinde sadakati ve itaati sürdürürler. Diger taraftan toplumun ya da örgütün çevresi, ciddi biçimde hasara neden olabilecek tehdit ve tehlikeler içermedigi ve yine liderin gücünü sürdürebilecek politik becerilere sahip olabildigi ölçüde narsist olumsuz karizmatik liderlerin basarilarini sürdürmeleri olasidir. Bu tür bir toplumda ya da örgütte kriz yaratacak durum lidere bir varis bulma zamani geldiginde ortaya çikacaktir. Ya da narsist olumsuz karizmatik liderlerin sonu, izleyicilerinin varliklarini ve degerlerini ciddi biçimde zedeleyecek bir sonuca götüren yanlis bir karari vermeleri durumunda gelecektir.

Olumlu karizmatik liderler, olumsuz karizmatiklerin aksine, kisisel güç yöneliminden ziyade sosyallestirilmis güç yönelimine sahiplerdir. Bu kategoriye giren karizmatik liderlerin baskin özellikleri ve davranis yönelimleri ise söyle özetlenebilir:

• Olumlu karizmatik liderler kendilerine sadakatten çok, örgüte ve örgütün ideolojisine sadakati beyinlere islemeye çalisirlar.
• Izleyicilerini etkilemede kisisel özdeslesmeden ziyade, sosyal özdeslesmeye, içsellestirmeye ve toplu özfayda yaratmaya agirlik verirler.
• Olumlu karizmatik liderler otoriteyi önemli ölçüde delege ederler. Izleyicilerinin fikir ve düsüncelerinden hemen her firsatta yararlanmaya gayret ederler
• Olumlu karizmatik liderler hedefleri ve hedeflere ulastiracak yöntemleri, ellerindeki bilgiyi izleyicilerine açiklayarak; onlarin önünde kosmak yerine, onlari yanlarina çeken kisilerdir. Böylece izleyicilerinin inisiyatif kullanmalarina zemin hazirlarlar.
• Olumlu karizmatik liderler, izleyicilerinin kararlara katilmasini destekler ve cesaretlendirirler.
• Olumlu karizmatik liderler, ödülleri örgütiin misyon ve hedefleri ile uyumlu davranislari pekistirmek amaciyla kullanirlar.