III- KARIZMATIK LIDERLIK KURAMLARININ MUKAYESESI VE DEGERLEMESI

III- KARIZMATIK LIDERLIK KURAMLARININ MUKAYESESI VE DEGERLEMESI

Prof. Dr. Tanil KILINÇ

Su ana kadar yapilan açiklamalar ve asagida yer alan Sekil 2'deki karsilastirmali özet isiginda, bu çalismada agirlikli olarak ele alinan bes karizmatik liderlik yaklasiminin(*) belirli hususlar açisindan benzerlik gösterseler de, aralarinda önemli vurgulama farkliliklarinin bulundugu söylenebilir.

House tarafindan gelistirilen Karizmatik Liderlik Kurami'nin lideri diger insanlardan farkli kilan özelliklere agirlik vermesine karsilik, Conger ve Kanungo'nun Atif Kuramlari'nin daha ziyade bir kisiye karizma atfedilmesini saglayan davranis ve etkileme yöntemlerine yogunlastigi göze çarpmaktadir. Shamir'in; House ve Conger / Kanungo'nun kuramlarinin sentezi niteligindeki benlik kuraminda ise yine karizma atfina neden olan faktörler üzerinde durulmakla birlikte motivasyonet süreçlere odaklasilmaktadir.

Diger taraftan, yukarida siralanan üç kuramin liderin izleyicileri üzerindeki etkilemesini baz alan yaklasimlar olmasina karsilik, Karizmaya Psikoanalitik Yaklasim'in ve Meindl'in Sosyal Sirayet(Bulasma) Kurami'nin liderden ziyade izleyicilerin tepkilerini baz aldigi görülmektedir. Psikoanalitik Kuram, karizmaya, psikodinamik süreçler çerçevesinde izleyicilerin bireysel özdeslesmeleri baglaminda yaklasirken; Sosyal Sirayet Kuram'inda ise izleyicilerin bastirilmis duygu ve tepkilerinin yogun bir etkilesim sonucu bir "ideoloji"yi ya da "dava"yi sembolize eden birinin etrafinda açiga çikmasiyla karizmanin olustugu öne sürülmektedir.

(*) Bass'in karizmatik liderlikle ilgili görüsleri bir sonraki çalismamizda dönüsümsel liderlik perspektitinde ele alinacagindan, bu degerlemenin kapsamina alinmamistir.

A- KARIZMATIK LIDERLIK YAKLASIMLARlNIN ORTAK YA DA BENZER YÖNLERI

Yukarida belirtilen vurgulama farkliliklarina karsilik, hemen tüm yaklasimlarda ortak olan hususlar da mevcuttur.

1. Tüm karizmatik liderlik kuramlarinda, liderlerin etkileme ve yönetsel davranislarinin ya da geleneksel yol ve yöntemlerinin ötesine tasan tarzlarinin, izleyicilerince olaganüstü kisi olarak algilanma olasiligini arttiracagi kabul edilmistir.

2. Yine, tüm yaklasimlar -her ne kadar gereklilik kosulu olmasa da örgütün bir stres, degisim, kriz ya da kaos yasamasinin, karizmatik bir liderin ortaya çikisini kolaylastiracagi hususunda birlesmektedir.

B- KARIZMATIK LIDERLIK YAKLASIMLARININ BASLICA FARKLILASTIKLARI HUSUSLAR

Belirtilen ortak noktalara karsilik, yaklasimlarin birbirinden ayrildigi çok önemli iki husus ise

Lidere yönelik kayttsiz sartsi baglilik ve itaatte ve
Karizmatik lider davranisinin taniminda ortaya çikmaktadir.

1. Lidere sorgusuz sualsiz sadakat gösterme ve itaat etme konusunda; House'un ve Conger - Kanungo'nun kuramlarinda, itaatin izleyicilerin liderle kisisel özdeslesmelerinin ve liderin istisnai uzmanlik ve becerilerine bagli olarak gerçeklesecegi vurgulanmaktadir. Buna karsilik Shamir'in Benlik Kurami, sadakatin liderden ziyade, liderin benimsedigi ideolojiye yönelecegini ve liderin arzularina itaatin ise ancak izleyicilerin lideri kendi içsellestirmis olduklari ideallere uyumlu ve kredibilitesi yüksek kisi olarak algilamalari durumunda söz konusu olacagini öne sürmektedir. Psikoanalitik kuramda izleyicilerin itaati, onlarin kendilerini koruyacak olaganüstü bir lidere ne ölçüde bagimli olduklarina dayali olarak ortaya çikabilecek izafi bir olgu seklinde görülür. Meindl'in Sosyal Sirayet Kurami'nda ise lidere sadakat ve itaatten sözedilmemektedir.

2. Teorilerin farklilastigi diger temel nokta ise karizmatik lider davranisinda yatmaktadir. House'un, Conger - Kanungo'nun ve Shamir'in kuramlarinda, liderin mevcut durum ve izleyicilerin ihtiyaçlari ile ilgili cazip bir vizyonu açikça dile getirmelerinin ve yaymalarinin son derece gerekli görülmesine karsilik, psikoanalitik ve Sosyal Sirayet Kuramlarinda cezbedici bir vizyonun vurgulanmasi ve yayilmasi liderin etkilemesi açisindan önemli olarak addedilmemektedir. Bu iki kuramda sadece insanlarin mevcut durumlarint, ihtiyaçlarini iyi anlama ve içlerindeki bastirilmis duygu ve isteklerin belirli hedeflere yönlendirilmesi agirlik tasimaktadir.

C- KARIZMATIK LIDERLIK YAKLASIMLARININ SENTEZLENMESI

Buraya kadar yapilan açiklamalar çerçevesinde, tüm yaklasimlarda vurgulanan karakteristikler asagidaki gibi sentezlenebilir:

1- Liderin Özellikleri:

Yüksek özgüvene sahip olma

Yüksek etkileme ve baskin olma ihtiyaci

Inançlarinin dogruluguna ikna etme yetenegi

Kisisel risk üstlenme

Kendini feda etme

Güven uyandirma

Vizyona ulasmak için yüksek maliyete katlanmaya hazir olma

Güdüleri harekete geçirme yetenegi

Pozitif sinerjiye inanma

2- Liderin Göstermesi Gereken Davranissal Yönelim ve Etkileme Tarzlari:

Ideolojik hedefler belirleme ve yayma

Izleyicileriyle, onlardan yüksek hedeflerle ilgili beklentilerini ileterek iletisimde bulunma

Izleyicilerine model olusturma

Izleyicilerindeki güdüleri canlandirma

Geleneksel çalisma ve davranis kaliplarinin disina çikma

Kisisel güç ve ikna cazibesi ile etkilemeye çalisma

Kisisel özdeslesmeyi saglama

Sosyal özdeslesmeyi saglama

Kendi tutum, deger, hedef ve inançlarinin izleyicileri tarafindan içsellestirilmesini saglama

Toplu özfaydayi arttirma

Kendi sorun ya da engellerini, izleyicilerinin sorunu haline getirebilme

Izleyicilerindeki korku, kaygi, suçluluk ya da düsmanlik duygularini (vizyona götürebilecek biçimde) bir kisiye ya da figüre yönlendirebilme

Bastirilmis duygularin açiga çikmasini ve hizla yayilmasini saglayacak bir davayi vurgulama ya da sembolize etme

3- Karizmatik Liderin Ortaya Çikmasini Kolaylastirici Kosullar:

Degisimi zorunlu kilan ya da mevcut durumu yasanmaz kilan kriz, kaos ya da belirsizlik kosullarinin mevcudiyeti

Izleyicilerin görev ve rollerinin ideoloji ile baglantilandirilmis olmasi

Mevcut kosullardan tatminsizlik duygusunun yogun biçimde yasanmasi (Ataletin açikça algilanmasi)

Aslinda mevcut olmayan bir sorunun suni olarak yaratilmis olmasi

Geleneksel isgörme yol ve yöntemlerinin degerini yitirmis olmasi. (Gözden düsmüs olmalari)

Izleyicilerin kimlik ve degerlerinin liderin vizyonu ile uyumlu olmasi

Örgüte bagliligi saglayan bir misyonun mevcudiyeti

Örgütte çok sayida insanin yetersizlik, korku, pismanlik, suçluluk, düsmanlik duygularini yasiyor olmasi

Bastirilmis duygu ve tepkileri harekete geçirecek bir "dava"nin mevcut olmasi