PROF. DR. OSMAN HAYRAN
Profesör, Marmara Üniversitesi Sağlık Eğitim Fakültesi

Dünya Sağlık Örgütü' nün 1977 yılında yapılan asamblesinde dünyadaki tüm insanların sosyal ve ekonomik yönden verimli bir hayat yaşayabilmesi için yapılması gerekenler:  "2000 yılında herkes için sağlık" adı altında sıralanmıştır. Üye ülkelerce herkes için sağlık kavramının benimsenmesinden sonra DSÖ-Avrupa Bölge Ofisi 1980 yılında Avrupa için politikaları belirlemiş ve 1984 yılında Avrupa'da Herkes İçin Sağlık Hedefleri yayımlanmıştır. Lizbon'da 1991 yılında toplanan Bölge Komitesi bu hedefleri yeniden gözden geçirerek güncelleştirmiştir.

"Herkes İçin Sağlık" kavramının ilk 12 hedefte toplanan başlıca 4 amacı vardır. Bunlar:

1. Sağlıkta Hakkaniyet :

Ülkeler ve ülkelerin bölgeleri arasındaki sağlık yönünden farklılıkların en aza indirilmesi.

2. Yıllara Hayat Katmak:

İnsanların tüm fiziksel, ruhsal ve sosyal potansiyellerini kullanmasının sağlanması.

3.Hayata Sağlık Katmak:

Hastalık ve sakatlıkların en aza indirilmesi.

4. Hayata Yıllar Katmak:

Erken ölümlerin önlenerek hayat beklentisinin uzatılması.

Diğer 26 hedef bu amaçları gerçekleştirmek için gereken stratejiler ile destek hizmetleri kapsamaktadır.

Hedef 1 - Sağlıkta Hakkaniyet

2000 yılında ülkeler ve ülkelerin bölgeleri arası sağlık durumu yönünden farklılıklar en az %25 oranında azaltılacaktır.

Hedef 2 - Sağlık ve Hayatın Kalitesi

2000 yılında herkesin kendi sağlık potansiyellerini, ekonomik, sosyal ve mental yönden iyi bir hayat yaşayacak şekilde kullanabilmesi sağlanacaktır.

Hedef 3 - Sakatlara Daha İyi Fırsatlar Sağlanması

2000 yılında tüm sakat insanların, ekonomik, sosyal ve mental yönden iyi bir hayat yaşamalarını mümkün kılacak fırsatlar sağlanmış olacaktır.

Hedef 4 - Kronik Hastalıkların Azaltılması

2000 yılında kronik hastalıklara bağlı hastalanma ve sakat kalma oranlarında belirgin ve kalıcı bir azalma sağlanacaktır.

Hedef 5 - Bulaşıcı Hastalıkların Azaltılması

2000 yılında Avrupa Bölgesinde polio, difteri, neonatal tetanoz, kızamık, kabakulak ve kızamıkçık hastalıkları elimine edilmiş olacak, hiç bir yerli vakanın çıkmaması sağlanacaktır. Diğer bulaşıcı hastalıklar da kontrol altına alınacaktır.

Hedef 6 - Sağlıklı Yaşlanma

2000 yılında bölge ülkelerindeki doğuşta hayat beklentisi en az 75 yıl olacaktır. 65 yaşın üzerindekilerin sağlık durumunu iyileştirici önlemler alınacaktır.

Hedef 7 - Çocuk ve Gençlerin Sağlığı

2000 yılında bebek ölümleri binde 10 ile 15'in altına indirilecek, bölgeler arası farklılık %25 azaltılacak, çocuk ve gençlerdeki yaralanmalara bağlı ölümler en az %25 oranında azaltılacaktır.

Hedef 8 - Kadınların Sağlığı

2000 yılında tüm kadınların sağlığında iyileşme sağlanacak, ana ölüm hızları yüzbinde 15'in altında olacaktır.

Hedef 9 - Kardiyovasküler Hastalıklarda Azalma

2000 yılında 65 yaşın altındaki kişilerde kalp-damar hastalıklarından ölüm oranları en az %15 oranında azaltılmış olacaktır.

Hedef 10 - Kanserlerin Kontrol Altına Alınması

2000 yılında 65 yaşın altında olanlarda kansere bağlı ölümler en az %15 oranında azaltılacak, kanserli olanların hayat kalitesi arttırılacaktır.

Hedef 11 - Kazalar

2000 yılında kazalara bağlı ölüm, sakatlık ve yaralanma oranları en az %25 oranında azaltılmış olacaktır.

Hedef 12 - Mental Bozukluklar ile İntiharların Azaltılması

2000 yılında mental bozuklukların görülme sıklığı azalmış olacak, intiharlarda gözlenen artış tersine çevrilecektir.

Hedef 13 - Sağlıklı Kamu Politikaları

2000 yılında tüm üye ülkeler sağlıklı yaşam biçimlerini geliştiren ve destekleyen, halkın katılımı ile sektörler arası işbirliğinin sağlandığı bir sağlık politikası uygulamaya koymuş olacaktır.

Hedef 14 - Sağlığın Geliştirilmesi İçin Düzenlemeler

2000 yılında sosyal hayatla ilgili olan kent, okul, işortamı, konut, yakın çevre ile ilgili olarak sağlığı geliştirici düzenlemeler yapılmış olacaktır.

Hedef 15 - Sağlıkta Yeterlilik

2000 yılında herkes için sağlığını geliştirme konusunda ulaşılabilir ve etkili eğitim-öğretim imkanları sağlanmış olacaktır.

Hedef 16 - Sağlıklı Yaşama

2000 yılında dengeli beslenme, fizik egsersiz, sağlıklı cinsel hayat, stres kontrolü ve pozitif sağlık davranışlarının yaygınlaşması sağlanarak sağlıklı yaşama desteklenecektir.

Hedef 17 - Tütün, Alkol ve Psikoaktif İlaçlar

2000 yılında sağlığa zarar veren her türlü bağımlılık geliştiren madde kullanımı azaltılmış olacaktır.

Hedef 18 - Çevre Sağlığı Politikaları

2000 yılında her ülke sağlıklı bir çevre oluşturacak ve çevreden kaynaklanan sağlık risklerini azaltacak politikaları uygulamaya koymuş olacaktır.

Hedef 19 - Çevre Sağlığı Yönetimi

2000 yılında tüm ülkelerde çevre sağlığını denetleyen ve geliştiren uygulamalar ve etkili yönetim sistemleri hayata geçirilmiş olacaktır.

Hedef 20 - Su Kalitesi

2000 yılında herkesin yeterli ve güvenilir içme suyuna ulaşması sağlanacak, yeraltı ve yerüstü su kaynaklarının kirlenmesi engellenecektir.

Hedef 21 - Hava Kalitesi

2000 yılında her ülkedeki hava kalitesi, insan sağlığını etkilemeyecek duruma getirilecektir.

Hedef 22 - Besin Güvenliği ve Kalitesi

2000 yılında besinlerdeki mikroorganizmalara ve bunların toksinlerine, kimyasal maddelere, radyoaktiviteye bağlı sağlık riskleri en aza indirgenmiş olacaktır.

Hedef 23 - Atık Kontrolü ve Toprak Kirlenmesi

2000 yılında tehlikeli atıklar ile toprağın kirlenmesinde kaynaklanan sağlık riskleri en aza indirgenmiş olacaktır.

Hedef 24 - İnsan Ekolojisi ve Yerleşimler

2000 yılında kentler, kasabalar ve kırsal yerleşim birimlerinin çevre koşulları sağlıklı yaşamaya elverişli hale getirilmiş olacaktır.

Hedef 25 - Çalışanların Sağlığı

2000 yılında iş ortamına bağlı hastalık ve yaralanmalar en aza indirilmiş olacak, sağlıklı çalışma ortamları oluşturulacaktır.

Hedef 26 - Sağlık Hizmet Politikaları

2000 yılında tüm ülkeler kaliteli ve ulaşılabilir birinci, ikinci ve üçüncü basamak sağlık hizmetleri sistemini kurmuş olacaktır.

Hedef 27 - Sağlık Hizmetleri İçin Kaynaklar ve Kullanımı

2000 yılında tüm ülkelerde sağlık hizmetleri için kaynaklar, ihtiyaca uygun ve maliyet-etkinlik açısından verimli kullanılacaktır.

Hedef 28 - Temel Sağlık Bakımı

2000 yılında tüm ülkelerin sağlık sistemleri halkın temel sağlık gereksinimlerini karşılayacak şekilde kurulmuş olacaktır.

Hedef 29 - Hastane Bakımı

2000 yılında tüm ülkelerde düşük maliyet ile etkin bir ikinci ve üçüncü basamak bakım sistemi kurulmuş olacak, hasta tatmini ile sağlığın geliştirilmesi ön planda tutulacaktır.

Hedef 30 - Özel İhtiyaçlara Yönelik Toplum Hizmetleri

2000 yılında tüm ülkelerde, uzun süreli bakım gerektiren durumlar için toplum genelinde kaliteli hizmet sunumu sağlanacaktır.

Hedef 31 - Sağlık Bakım Kalitesi ve Uygun Teknoloji

2000 yılında sağlık hizmetlerindeki kalite arttırılmış, uygun teknoloji kullanımı yaygınlaşmış olacaktır.

Hedef 32 - Sağlık Araştırmaları ve Geliştirme

2000 yılında tüm ülkelerde herkes için sağlık geliştirmek amacıyla yeterli bilgi toplamak ve sunmak için araştırmalar desteklenecektir.

Hedef 33 - Herkes İçin Sağlık Politikası Geliştirilmesi

2000 yılında her ülke, yaşam biçimleri çevre ve sağlık hizmetlerine yönelik olarak "herkes için sağlık" kavramına uygun bir politikayı geliştirmiş ve uygulamaya koymuş olacaktır.

Hedef 34 - Herkes İçin Sağlığın Yönetimi

2000 yılında herkes için sağlık ilkelerinin hayata geçirilebilmesi için uygun yönetim yapıları ve sistemleri kurulmuş olacaktır.

Hedef 35 - Sağlık Bilgi Sistemi

2000 yılında herkes için sağlık politikalarının gerektirdiği her türlü bilgiyi toplayacak uygun sistemler kurulmuş olacaktır.

Hedef 36 - Sağlık İçin İnsan Kaynaklarını Geliştirme

2000 yılında herkes için sağlık kavramını gerçekleştirecek nicelik ve nitelikte insan gücü yetiştirilmiş olacaktır.

Hedef 37 - Sağlık İçin Ortaklar Bulunması

2000 yılında tüm ülkelerde sağlık hizmetlerini destekleyebilecek resmi, özel ve gönüllü kuruluşlar ile gereken işbirliğine gidilmiş olacaktır.

Hedef 38 - Sağlık ve Etik

2000 yılında tüm ülkeler, herkes için sağlık uygulamaları sırasında insanları, grupları ve toplumu ilgilendiren etik konuları gözönünde tutacaktır.

B-Temel Sağlık Hizmetleri (TSH)

TSH kavramı ilk kez, 1978 yılında, Dünya Sağlık Örgütü ile Birleşmiş milletler Çocuklara Yardım Fonu'nun (UNICEF) Kazakistan başkenti Alma Ata'da düzenlediği bir konferansta ortaya konulan bir kavramdır. Bu konferans sonunda tüm dünya ülkeleri tarafından kabul edilen ve yayınlanan bildirgede TSH kavramı ve ilkeleri sıralanmıştır .

Bu bildirgeye göre TSH şu şekilde tanımlanmaktadır:

TSH, ulusal sağlık hizmeti sisteminin, insanların yaşadığı ve çalıştığı yerlerin olabildiğince yakınında ve ilk başvuru yeri olan, sağlık hizmeti zincirinin birinci halkasını oluşturur."

Bildirgede yer alan maddeler şu şekildedir:

I - Sağlık, temel bir insan hakkı olup, bu hakkın tüm dünyada mümkün olan en yüksek düzeyde verilmesi sosyal bir amaç olarak görülmeli ve bunu gerçekleştirmek için sağlık sektörüne ek olarak diğer sosyal ve ekonomik sektörlerin harekete geçmesi sağlanmalıdır.

II - Gerek gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında, gerekse ülkelerin kendi içinde sağlık durumunda görülen eşitsizlikler politik, sosyal ve ekonomik yönden kabul edilemez olup tüm ülkeleri ilgilendirmelidir.

III - Yeni dünya ekonomik düzeninde, ekonomik ve sosyal gelişme herkes için sağlığı ve gelişmiş ülkeler ile gelişmekte olan ülkeler arasındaki sağlık düzeyi farkının kapatılmasını zorunlu kılmaktadır. İnsanların sağlığının korunması ve geliştirilmesi, ekonomik ve sosyal kalkınma için vazgeçilmez olup daha kaliteli bir hayat ve dünya barışına katkıda bulunacaktır.

IV - İnsanların, kendi sağlık bakımlarının planlanması ve uygulanmasına bireysel ya da toplu halde katılma hakkı ve ödevi vardır.

V - Hükümetlerin, kendi insanlarının sağlığı için yeterli sağlık ve sosyal imkanlar sunma sorumluluğu vardır. Gelecek yıllarda hükümetler, uluslararası örgütler ve tüm dünya toplumları için başlıca hedef, 2000 yılında tüm insanların sosyal ve ekonomik yönden üretken bir hayat sürebilmesi olmalıdır. Sosyal adalet ruhunun bir parçası olan bu hedefe ulaşmak için gereken anahtar temel sağlık hizmetleridir.

VI - Temel sağlık hizmetleri, uygulanabilir, bilimsel olarak doğru, sosyal olarak kabul edilebilir yöntem ve teknolojiler ile, toplumu oluşturan tüm kişi ve ailelere, onların tam katılımı ile, toplum ve ülkenin kabul edebileceği bir maliyet karşılığında, kendine güven ve kendi kaderini tayin etme ruhuna uygun olarak verilecek temel hizmetlerdir.

Bu hizmetler ülkenin merkezi fonksiyonu ve ilgi odağı olan sağlık sisteminin bir parçası, toplumun ekonomik ve sosyal kalkınmasının da bir parçası olarak görülmelidir. Bu hizmetler, bireylerin, ailelerin, tüm toplumun, ulusal sağlık sistemi içerisinde ve oturduğu-çalıştığı yere en yakın ilk başvurabileceği yerde sunulmalı ve hizmette süreklilik sağlanmalıdır.

VII - Temel Sağlık Hizmetleri:

1. Ülkenin ve toplumların sosyokültürel, ekonomik ve politik özellikleri ile yakından ilişkili olup, sosyal, biyomedikal ve sağlık hizmetlerine ilişkin yapılan araştırma sonuçları ve halk sağlığı alanındaki deneyimlere hem uygun olmalı hem de bunlar doğrultusunda geliştirilmelidir.

2.Toplumdaki başlıca sağlık sorunlarını gözönünde tutarak, geliştirici, koruyucu, tedavi edici ve rehabilite edici sağlık hizmetlerini uyumlu bir biçimde kapsamalıdır.

3.En azından,

• Sık görülen sağlık sorunları ve bunları kontrol yöntemleri konusunda eğitim;
• Yeterince besin sağlanması ve dengeli beslenme;
• Yeterli ve güvenli su temini ile temel sanitasyon;
• Aile planlamasını içerecek şekilde ana-çocuk sağlığı hizmeti;
• En önemli bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklanma;
• Endemik hastalıkların önlenmesi ve korunma;
• Yaygın olan hastalık ve yaralanmalar için uygun tedavi; temel ilaçların sağlanması;

faaliyetlerini kapsamalıdır.

4. Sağlık sektörünün yanısıra, ulusal ve toplumsal kalkınmada önemli yeri olan, tarım, hayvancılık, besin endüstrisi, eğitim, konut, iletişim ve kamu için gerekli olan tüm diğer sektörleri içermeli ve bunları koordine edecek şekilde yapılanmalıdır.

5.Sağlık hizmetlerinin örgütlenmesinde, ulusal, yerel ve diğer kaynakları, tam olarak kullanma, planlama, örgütlenme, uygulama ve kontrolünde kendine güven ve katılım açısından gereken eğitimi sağlar ve toplum katılımını öngörür.

6. Entegre olmuş, fonksiyonel ve birbirini destekleyen sevk zinciri kurarak ihtiyacı olanlara öncelik, herkes için sağlığın gelişimini sağlar.

7.Sistem her düzeyde sağlık personeline bağımlı olduğundan, hekim, hemşire, ebe. sağlık memuru, vb, her türlü sağlık personelinin, ekip anlayışı içinde ve toplumun ihtiyaçları doğrultusunda çalışabilmesi için gereken eğitime dayanır.

VIII - Tüm hükümetler temel sağlık hizmetlerini ulusal sağlık sisteminin ayrılmaz bir parçası olacak şekilde ulusal politikalar, stratejiler ve hareket planları geliştirmeli ve bunların diğer sektörlerle bağlantısını kurmalıdır.

IX - Tüm ülkeler, temel sağlık hizmetlerinin tüm insanlar için geçerli olduğunu ve bir ülkedeki başarının diğer ülkeleri de etkileyeceğini göz önünde tutmalıdır. WHO/UNICEF tarafından hazırlanan rapora uygun şekilde yapılacak düzenlemeler tüm ülkelerdeki temel sağlık hizmetleri ve kalkınmaya yardımcı olacaktır.

X - 2000 yılında herkes için sağlık hedeflerinin gerçekleşmesi, dünyadaki kaynakların tam ve iyi kullanılmasına bağlıdır. Bugün için bu kaynaklar ağırlıklı olarak silahlanma ve askeri amaçlarla kullanılmaktadır. Yumuşama, barış, silahsızlanma ve bağımsızlık doğrultusunda izlenecek politikalar ile temel sağlık hizmetlerine dolayısıyla sosyal ve ekonomik kalkınmaya katkı sağlanabilecektir.