GİRİŞ

Sağlıklı, sağlam ve güçlü kuşakların yetiştirilmesini temel alan çocuk sağlığı çalışmalarına duyulan büyük ihtiyaç ülkemizde amaca yönelik hizmet yürüten fakat farklı yapı ve çalışma özellikleri olan kurum ve kuruluşların oluşmasını gerektirmiştir. Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nda da öngörüldüğü biçimde, çoğunluğu kamu çatısı altında toplanan bu kurum ve kuruluşlar çocuk sağlığı çalışmalarına değişik düzey ve alanlarda katılmaktadırlar. Bu düzey, hizmet politikaları üretmek, plan geliştirmek, strateji belirlemek gibi çalışmaları içerdiği gibi bakım, koruma, eğitim, tanı-tedavi gibi doğrudan kişiye yapılan hizmetleri de içermektedir.¹ Genellikle medikal nitelik taşıyan kurum ve kuruluşlar, özellikle 20 Kasım 1989 tarihinde Çocuk Hakları Sözleşmesinin Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından benimsenmesinden sonra^2,3 ve 1990 yılı Dünya Çocuk Zirvesinde öngörülen Ulusal Uygulama Planı doğrultusunda⁴ amaçlarını sosyal ve kültürel boyutlarla genişletmişlerdir. Çocuğun sağlığının korunması ve geliştirilmesinin yanı sıra başta eğitim olmak üzere çocukların tüm haklarının tanınması ve güvence altına alınması da, çocuk sağlığı ile ilgili çalışan mediko-sosyal kurum ve kuruluşların işlevleri arasına girmiştir.

Çocuğun sağlığı aile sağlığından ayrı düşünülemez.⁵ Bu nedenle, özellikle Sağlık Bakanlığı’nda çocuk sağlığına yönelik örgütlenme anne sağlığı ve aile planlaması ile birlikte oluşmuştur. Başbakanlığa bağlı Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’na ve yerel yönetimlere bağlı kuruluşlar ise çocukların bakımı ve korunmasını temel amaç olarak benimsemekle birlikte genel ve mesleki eğitimlerini de gerçekleştirmeye çalışmaktadır. Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı olan ve özel eğitim gerektiren alanlarında faaliyet gösteren eğitim-öğretim kurumları bedensel ya da zihinsel özürlü çocukların eğitimini ve rehabilitasyonunu amaçlamaktadır. Bu kurum ve kuruluşlar da çocukların bedensel, ruhsal ve sosyal sağlıkları ile yoğun olarak ilgilenmekte, başta sağlık eğitimi olmak üzere koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetler de vermektedir.

Hangi kurum ya da kuruluşun çocuk sağlığı açısından ne tür hizmetler yürüttüğü toplumumuzda yeterince bilinmemektedir. Bu durum, sunulan hizmetlerden yeterince yararlanılmamasına neden olduğu gibi, yanlış beklentilere de yol açabilmektedir. Çocuk sağlığı alanında hizmet veren kurum ve kuruluşların, herşeyden önce birbirlerini tanımaları gereklidir. Hizmet alanları, altyapı ve insangücü olanakları, sorunları ayrıntılı olarak ortaya konan kurum ve kuruluşlar işbirliği yapma yolunda daha kolay ve etkili adımlar atabileceklerdir.

AMAÇ

Bu monografik çalışmanın temel amacı; çocuk sağlığı alanında çalışan bazı kurum ve kuruluşlarla ilgili ayrıntılı bilgi toplamak, çalışmalarını incelemek ve tanıtmaktır.

GEREÇ VE YÖNTEM

Çocuk sağlığı ile ilgili Ankara’da çalışmakta olan kurum ve kuruluşlardan dördü seçilerek ziyaret edilmiş, yüzyüze görüşme yapılarak anket doldurulmuştur. Ziyaret sırasında çocuklara yönelik olarak verilen koruma, bakım, sağlık ve eğitim hizmetleri yerinde görülmüş ve bu kuruluşlarla ilgili detaylı bilgiler elde edilmiştir. Bu kuruluşlar şunlardır:

Sağlık Bakanlığı Ana-Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü

Ankara İl Sağlık Müdıürlüğü Çocuk Sağlığı Şube Müdürlüğü

Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Saray Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi

Milli Eğitim Bakanlığı Kemal Yurtbilir İşitme Engelliler İlköğretim Okulu

BULGULAR

Gözlem, inceleme ve anket uygulama sonucunda 4 kurum ve kuruluşla ilgili olarak toplanan bilgiler, standart başlıklar altında aşağıda belirtilmektedir:

I- KURULUŞUN ADI:

SAĞLlK BAKANLIĞI ANA-ÇOCUK SAĞLIĞI VE AİLE PLANLAMASI GENEL MUDÜRLÜĞÜ

KURULUSUN AMACI : Ülke çapında ana ve çocuk sağlığını korumak ve aile planlaması hizmetlerini yürütmek için hedefler belirlemek, plan ve program yapmak, doğum öncesi, doğum ve doğum sonrası bakım hizmetlerini denetlemek, değerlendirmek ve koordine etmektir.6

BAĞLI OLDUĞU KURUM: Ilgili Müsteşar Yardımcılığı ve Müsteşar aracılığıyla Sağlık Bakanıdır.

KURULUŞUN YASAL DAYANAĞI: Genel Müdürlük, 181 Sayılı Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'ye göre kuıulmuştur.7

ÇALIŞMA PROGRAMI: Genel Müdürlük, mevzuat ve Makam'ın emir ve prensipleri doğrultusunda belirlenen amaç ve hedeflere uygun olarak çalışmaktadır.

ÇALIŞANLARIN NİTELİĞİ: Genel Müdürluk'te halen çalışmakta olan personel aşağıda belirtilmiştir.

Doktor 12

Eczacı 1

Tıbbi Teknolog 12

Diyetisyen 1

Memur 4

Hekimlerden 5 tanesi Çocuk Sağlığı, 5 tanesi Ana Sağlığı ve Aile Planlaması Dairesi Başkanlığı'nda çalışmakta, bir tanesi Genel Müdür Yardımcısı, bir tanesi ise Genel Müdür olarak görev yapmaktadır. Yeni göreve başlayan Genel Müdürlük personeli daire başkanlıklarında yürütülen program ve faaliyetler konsunda uyum eğitimine katılmaktadır.

7. BÜTÇESİ: Genel Müdürlüğün bütçesi Bakanlık bütçe kalemlerinden gelmektedir. Ayrıca yürütülen programlar bazında UNICEF, UNFPA, WHO, JICA, GTZ ve USAID gibi uluslararası kuruluşlarla yapılan işbirliği çerçevesinde çeşitli maddi destekler sağlanmaktadır.

DENETLEME: Genel Müdürlüğü bağlı olduğu Müsteşar Yardımcısı, Müsteşar ve Bakan denetlemektedir.

SORUNLAR:

Personel sayısı yapılan aktiviteteri yürütme sırasında sayıca yetersiz kalmaktadır.

Genel Müdürlük bütçesi yetersizdir.

Çalışan personele yönelık son iki yılda başlatılan uyum eğitiminin dışında, görevleri iIe ilgili periyodik bir eğitim programı yoktur.

III-1. KURULUŞUN ADI:

SARAY BAKIM VE REHABİLİTASYON MERKEZİ

KURULUŞUN AMACI : Saray Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi (SBRM), 7-12 yaşları arasındaki korunmaya muhtaç çocukların bakımı ve eğitimi, 18-35 yaş arası görme özürlülerin eğitimi ve zihinsel özürlü çocukların bakım ve eğitiminin yapılması amacıyla kurulmuştur.9

BAĞLl OLDUĞU KURUM : Merkez, Başbakanlık Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu bünyesınde Aralık 1988'den beri hizmet vermektedir.

KURULUŞUN YASAL DAYANAĞI: Merkez, 2828 Saylı Sosyal Hizmet ve Çocuk Esirgeme Kanunu'na istinaden kurulmuştur.7

ÇALIŞMA PROGRAMI: Merkezin bünyesinde bulunan 3 ünitede verilen bakım ve eğitim hizmetleri şunlardır :

1. 7-12 yaş çocuk yuvası - korunmaya muhtaç çocuklar (anne ve/veya babası olmayan, dilencilik veya fuhuş yapmaya zorlanma gibi sosyal tehlike içinde olanlar) yatılı olarak kalmaktadır. Bu çocuklar çevredeki ilk ve orta dereceli okullara devam etmektedir. 12 yaşını bitiren çocuklar l8 yaşına kadar kalabilecekleri yetiştirme yurtlarına sevk edilmektedir.

2. 18-35 yaş görme özürlüler ünitesi - 5.5 aylık kişisel bakım, okuma-yazma ve basit el işleri konusundaki eğitim programlarına ortalama 25 kişi katılmaktadır.

3. 7-12 ile 13 ve yukarı yaş zihinsel, bedensel özürlüler bölümü (C-Blok} - 438 çocuk yatılı olarak kalmaktadır. Burada çucukların bakımlarının yanısıra kişisel bakım, el-göz koordinasyonu gibi konularda eğitimleri yapılmaktadır.

Sağlık Bakımının Niteliği : Merkez'de bulunan sağlık ünitesinde personele ve Merkez'de kalanlara birinci basamak sağlık hizmeti verilmektedir.

ÇALIŞANLARIN NİTELİĞİ: Personel: Merkez'de çalışan personel ve sayısı aşağıda verilmiştir:

Müdür ve 8 Müdür Yardımcısı *

Fizyoterapist 10

Doktor 6 * Özel Eğitimci 2

Diş hekimi 1 * Çocuk Eğiticisi 21

Hemşire 9 * Öğretmen 16

Diyetisyen 1 * Hizmetli 197

Sosyal Hizmet Uzmanı 27 * İdari Personel 19

Psikolog 14 * Diğer 43

Çocuk Gelişimci l0

Hizmetlilere yönelik düzenli eğitim kurslarının dışında Merkez bünyesinde çalışan personele uyum veya hizmetiçi eğitim programı düzenlenmemektedir. Özetle, Merkez'de verilen hizmetler konusunda herhangi bir eğitim veya kurs almaksızın mezun oldukları okulda kazandıkları bilgi ve deneyimle çalışmaktadırlar.

Mevcut personele ek olarak Merkez'de gönüllü olarak çalışan toplam 18 bakıcı anne vardır. Bu gönüllüler idarece hazırlanan bir program çerçevesinde belirli günlerde Merkez'e gelmektedir.

BÜTÇESİ: Merkez’in gelir kaynakları şunlardır:

Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’ ndan aktarılan bütçe,

Saray Sosyal Hizmetler Tesisleri Geliştirme Derneği'nden sağlanan gelir,

El işi ürünlerin satılmasından elde edilen gelirler,

Vatandaşların ayni ve nakdi yardımları.

DENETLEME: Merkez gerek idari gerekse yürüttüğü faaliyeılıa ve verdiği hizmetler bakımından İl Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Müdürlüğü ve dolayısıyla da Genel Müdıürlük rarafından denetlenmektedir.

YÜRÜTÜLEN AKTİVİTELER:

1. Merkez bünyesinde kurulan Saray Spor Klubü aracılığıyla Merkez'deki çocuk ve gençlere atletizm, yüzme gibi spor dallarında faaliyet imkanı sağlanmaktadır. Klüp, Türkiye Özel Olimpiyatları'nda çeşitli dereceler almıştır.

2. Merkez'deki çocukların yaptıkları el işleri çeşitli kermes, toplantı vb. faaliyetlerle değerlendirilmektedir.

3. Merkez faaliyetlerinin ve özürlülere yönelik çalışmaların yer aldığı ‘Saray'dan Çağrı’ isimli dergi 1992 yılından beri çıkmaktadır.

SORUNLAR: Merkez'in çalışmaları ile ilgili düzeltilmesine ihtiyaç duyulan konular aşağıda verilmiştir.

Türkiye'nin en büyük sosyal hizmet kuruluşu olması nedeniyle birden fazla alanda hizmet vermesi ve bu alanda hizmet verecek yetişmiş nitelikli personel sayısının yetersiz olması bir sorundur.

Ülke çapında yeterli sayı ve nitelikte kuruluşun bulunmaması Merkez'e olan talebi artırmıştır. Böylece Merkez rehabilitasyondan ziyade bir bakım merkezi haline dönüşmüştür.

Visitelerde kalan çocukların sayısının fazla olması personelin her bir çocukla ilgilenmesi gereken zamanı azaltmaktadır.

Merkez, çalışmaları konusundaki mevzuatın karmaşık olması nedeniyle bazen uzun bürokratik süreçlerle karşılaşmakta, bu da işlerin aksamasına neden olmaktadır.

IV-1. KURULUŞUN ADI:

MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI KEMAL İŞBİLİR İŞİTME ENGELLİLER İLKÖĞRETİM OKULU

İşitme engelli çocuklar için gündüzlü eğitime dayalı, aile eğitimi ağırlıklı ve okul öncesi eğitimi de içine alan bir ilköğretim okuludur.

KURULUŞUN AMACI: İşitme engelli çocuklara yönelik olarak geliştirilen doğal, sözel, işitsel eğitim tekniğinin ülke çapında yaygınlaştırılmasını sağlamak için bir pilot uygulama okulu olarak ilköğretim eğitimi vermek amacıyla kurulmuştur. 10

BAĞLI OLDUĞU KURUM: Ankara Milli Eğitim Müdürlüğü’dür.

KURULUŞUN YASAL DAYANAĞI: Kuruluş, 179 Sayılı Milli Eğitim Bakanlığı Kuruluş ve Teşkilatı Hakında Kanun Hükmünde Kararname’ye istinaden kurulmuştur.7

ÇALIŞMA PROGRAMI:

Kabul edilenler:

Okula 36 ayını dolduran, tek engeli olan ve işitme cihazından yararlanabilen işitme engelli öğrenciler gündüzlu olarak alınmaktadır.

Eğitim Programı :

Anadolu Üniversitesi İşitme Engelli Çocuklar Eğitim Merkezi (IÇEM) tarafından uygulanan doğal sözel-işitsel yöntem modelinin uygulandığı eğitim programları izlenmektedir. Okul öncesi (3 sınıf), ilk (5 sınıf) ve orta (1 sınıf) öğretim yapılmaktadır.

Bakım :

Okulda öğle yemeği verilmektedir.

Okııl öncesi sınıflardaki çocuklara kişisel temizlik, yemek yeme gibi alışkanlıkların kazandırılması gönüllü anneler tarafından yürütülmektedir.

Sağlık bakımı :

Yılda bir kez sağlık ekibi okulda genel muayene yapmaktadır.

ÇALlŞANLARIN NITELİĞİ: Okul'da halen çalışınakta olan personel aşağıda belirtilmiştir:

* Müdür ve Yardımcıları 4

* Özel Eğitim Öğretmeni 16

* Branş Öğretmeni 2

* Ana Sınıfı Öğretmeni 1

Ayrıca, aylık ücretleri Okul Koruma Demeği tarafından karşılanan 2 gönüllü anne okul öncesi sınıflardaki çocukların kişisel bakımlarını üstlenmiştir.

Yeni göreve başlayan personel herhangi bir uyum eğitimi almamaktadır. Bununla birlikte özel eğitim öğretmenlerinden 13 tanesi lisans eğitimlerini bu konuda yapmışlardır (Diğer üçü çocuk gelişimi uzmanıdır). Ek olarak isteyen öğretmen Bakanlığın yaz aylarında düzenledigi hizmetiçi eğitimlere katılabilmektedir.

BÜTÇESİ: Okul'un bütçesi İl Milli Eğitim Müdürlüğü'nden gelmektedir. Ayrıca, Okul Koruma ve Yaşatma Derneği aracılığıyla düzenlenen panel, kermes gibi etkinliklerden elde edilen gelirler, ayni ve nakdi yardımlar da vardır.

DENETLEME: Okulu Ankara Milli Eğitim Müdürlüğü, müfettişleri aracılığıyla denetlemektedir.

ŞORUNLAR:

Müfettişlerin özel eğitim konusunda bilgi sahibi olmamaları denetim ve eğitim yetersizliğine neden olmaktadır.

Öğretmenler 2 yıl çalıştıktan sonra normal öğretmen tayinine tabi olarak ayrılmaktadırlar. Bu durum yetişmiş eleman kaybına neden olmaktadır.

Bu okuldan mezun olan öğrencilerin lise ve üniversite öğrenimi sırasında bu öğrencilere yaklaşım ve eğitim konusunda eğiticilerin yeterince bilgi sahibi olmamaları yanlış anlaşılmalara ve huzursuzluklara yol açmaktadır.

TARTIŞMA

Genel olarak çocuk sağlığı alanında çalışma yapan kurum ve kuruluşlar arasından seçilmiş ve farklı düzeylerde, değişik işlevleri olan 4 kurum ve kuruluşun monografik incelemesinde elde edilen bulgularda göze çarpan ilk özellik sorun benzeşmesidir. Finansman, insangücü ve eğitim yetersizlikleri üçlüsüyle ortaya konan bu sorunlara bazı kurumlarda uygun denetim, yeterince tanınmama ve hizmetlere talep dengesizliği gibi sorunlar da eklenmektedir. Özellikle bakım, koruma ve eğitim gibi sosyo-kültürel ağırlıklı hizmetler veren kurumların mevzuat açısından yetersizlik ve karmaşıklık nedeniyle çeşitli sorunlarla karşıkarşıya oldukları anlaşılmaktadır.

Eğitilmiş personel yetersizliğinin yanısıra personelin hizmetiçi eğitiminde karşılaşılan zorluklar bu kurum ve kuruluşların paylaştıkları en önemli sorundur. Çocuk sağlığı, bakımı, korunması ve eğitimi için eğitilmiş personelin ne denli önemli olduğu tartışılmaz bir gerçektir.

Gözlem ve incelemelerde elde edilen bulgular, bu kurum ve kuruluşların yönetici ve çalışanlarının, büyük ölçüde, ülkemiz çoçuklarının sağlığını koruma ve geliştirmeye içten bir çaba içinde oldukları görülmesine karşın, bu hizmetleri yürütmesi beklenen örgütlerin altyapı ve insangücü açısından belli bir standardizasyonun olmamasının doğurduğu sorunların motivasyonel defektlere yol açtığı hissedilmektedir.

SONUÇ

Ülkemiz çocuklarının sağlıklı büyümesi, kişilikli ve üretken bireyler olarak yetiştirilmesi için çaba gösteren kurum ve kuruluşların tanınması ve tanıtılması, verilen hizmetlerin hem nicelik hem de nitelik yönünden gelişmesine katkıda bulunacaktır. Bu kurum ve kuruluşlara yalnızca somut sağlık, eğitim, bakım, koruma gibi hizmetlerden oluşan sert değerler açısından değil; sevgi, şefkat gibi yumuşak değerlerin kaynağı olarak da yaklaşılmalıdır. Birbirini tanıyan, hizmet götürmede ve sorun çözmede birbiriyle işbirliği yapan bu kurum ve kuruluşlarımızın ülkemiz çocuklarına en iyi hizmeti götürme yolunda daha başarılı olacakları kuşkusuzdur.