Modern Hastane Yönetimi / Cilt 2 / Sayı 6 / Ağustos-Eylül 1998 / Sayfa 15

SAĞLIK PROJELERİ VE SAĞLIK ENFORMASYON SİSTEMLERİ ÇALIŞMALARI HAKKINDA GENEL BİLGİ NOTU
 

Dr. Haluk ÖZSARI

Sağiık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörü

ANKARA

GİRİŞ :

Türkiye Cumhuriyeti ile Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (Dünya Bankası) arasında imzalanarak 7 Ekim 1997 tarih ve 20658 sayılı Resmi Gazete ile yayınlanan 3057 TU sayılı Birinci Sağlık Projesi İkraz Anlaşması ve 22 Aralık 1994 tarih ve 22149 sayılı Resmi Gazete' de yayınlanan 3802 TU sayılı İkinci Sağlık Projesi İkraz Anlaşması çerçevesinde Sağlık Projeleri kapsamında, halkın sağlık düzeyini yükseltmek, sağlık hizmetleri sunumunu güçlendirmek, Sağlık Bakanlığı'nda kurumsal gelişimi sağlamak ve sağlık reformlarını planlamak üzere çeşitli etkinlikler tanımlanmış bulunmaktadır.

1991 yılında çalışmaları başlatılan ve 1998 sonunda tamamlanacak olan 1. Sağlık Projesi toplam 147.470.000 ABD $ bütçeye sahip olup, bunun 75 milyon doları Dünya Bankası kredisi, 72.47 milyon doları ise hükümet katkısıdır.

8 proje ilinde (Ankara, Diyarbakır, İstanbul, Mardin, Muğla, Sivas, Tokat, Yozgat) yürütülmekte olan 1. Sağlık Projesinin temel amaçları ve etkinlikleri şöyle özetlenebilir:
 

1995-2001 yılları arasında gerçekleştirilecek olan 2. Sağlık Projesi ise toplam 200.000.000 ABD $ bütçeye sahip olup, bunun 150 milyon doları Dünya Bankası kredisi, 50 milyon doları ise hükümet katkısıdır.

23 proje ilinde (Adıyaman, Ağrı, Ardahan, Artvin, Batman, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Gümüşhane, Hakkari, Iğdır, Kars, Malatya, Kahramanmaraş, Muş, Siirt, Şanlıurfa, Şırnak, Tunceli, Van) yürütülmekte olan 2. Sağlık Projesinin temel amaçları ve etkinlikleri şöyle özetlenebilir.
 

Reform hazırlık çalışmaları ve araştırmaları yürütülmekte olan bu projelere ek olarak, 2 proje ilinde (Eskişehir ve Bilecik) uygulanmak üzere Dünya Bankası ile yeni bir ikraz anlaşma daha imzalanmıştır. Birinci basamak Sağlık Hizmetleri Projesi adı verilen bu çalışma toplam 18.635.000 ABD $ bütçeli olup, 1997 yılı içinde başlayacağı ve 2000 yılında tamamlanacağı planlanmıştır. Bu projenin amaç ve planlanan etkinlikleri de özet olarak aşağıda verilmiştir:
 

Görüldüğü gibi, 1. ve 2. Sağlık Projelerinde ve Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri Projesinde Türkiye'nin sağlık sorunları bütüncül bir yaklaşımla ele alınmakta ve farklı müdahale alanlarında çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çerçevede, ülke çapında sağlık bilgilerinin güncel ve güvenilir olarak elde edilmesi, ayrıca Sağlık Bakanlığı'nın etkinlik düzeyini artırmak üzere. insan gücü, mali ve malzeme kaynaklarının izlenebilmesi ve yönlendirilebilmesi amaçlarıyla Sağlık Enformasyon Sistemleri (SES) alanında da çalışmalar yapılması planlanmış bulunmaktadır.

SES çalışmalarına 1992-93 yıllarında gerçekleştirilen planlama aşamasıyla başlanmıştır. Hazırlanan ana planda, SES'in çeşitli bilgi sistemlerinden oluştuğu ve bunların dört ana grupta toplanabileceği saptanmıştır. Bu gruplar;
 

olarak belirlenmiştir.

Bu modüllerin genel tanımları ile bugüne kadar yapılan ve planlanan çalışmalar şöyle özetlenebilir:

1. Temel Sağlık İstatistikleri Modülü (TSİM)

TSİM, ülke çapında temel sağlık istatistik ve göstergelerinin güncel ve güvenilir biçimde elde edilmesini hedeflemektedir. 80 ilimizdeki 5000'den fazla birinci basamak sağlık kuruluşundan (hastaneler, sağlık ocakları, ana çocuk sağlığı merkezleri, verem savaş dispanserleri, sağlık evleri, vb) il sağlık müdürlüklerine, oradan da bakanlık merkez birimlerine akan verilerin, doğrudan doğruya sağlık kuruluşlarında, ilçe grup başkanlıklarında, il sağlık müdürlüklerinde ve nihayet bakanlık birimlerinde karar vericilerin gerek duyduğu düzeyde değerlendirilerek, yerinden yönetim gereklerini karşılayabilecek biçimde derlenip raporlandırılması bu çerçevede gerçekleştirilecektir. Bu kapsamda 300'den fazla gösterge (ör. doğum/ölüm istatistikleri, hastalık istatistikleri, çevre sağlığı göstergeleri, vb. ) güvenilir ve istenilen düzeyde (kurum, ilçe, il, bölge, ülke) hesaplanabilecektir.

1995 yılında başlayan TSİM çalışmalarıyla 80 il sağlık müdürlüğüne ve bakanlık merkez yerleşkesine yerel ağlar kurulmuştur. Bu birimlerdeki çalışanlara bilgisayar okuryazarlığı temel eğitimi verilmiş ve ülke çapında

10.000'den fazla sağlık çalışanı (sağlık müdürlükleri çalışanları, sağlık ocağı hekimleri, sağlık memurları, ebeler, vb.) ise veri toplama, değerlendirme ve bilgiye dayalı karar verme konularında eğitilmiştir. Yine bu çerçevede, Sağlık Bakanlığı bünyesindeki 200.000'den fazla çalışanın kullandığı veri toplama ve iletim formları iki yıl süren bir çalışmayla yeniden düzenlenerek tutarsızlık, eksiklikler ve fazlalıklar giderilmiş, sağlık çalışanlarının yeni formlarla ilgili eğitimleri ülke çapında başlatılmıştır. Form tasarımı çalışması kapsamında Sağlık Bakanlığı ve diğer kurumlara (SSK, üniversiteler, özel sektör, vb.) ait hizmet birimlerinden veri toplama ve bildirim formları ile ilgili personele eğitimler verilmiştir. Yeni formların kullanımı 1997 Ocak ayı itibariyle ülke çapında başlamış bulunmaktadır. Buna parelel olarak 80 ilde gerçekleştirilmiş bulunan TSİM uygulama ve eğitim ve 4'er aylık yerinde destek hizmetleri sonrasında İI Sağlık Müdürlükleri rutin sağlık verilerini elektronik ortamda Bakanlığımız Bilgi İşlem Daire Başkanlığına gönderebilir duruma gelmiştir.

Haziran 1997'de bakanlık merkez birimlerinde de uygulama yazılımı kullanıma girmiş ve eğitimleri tamamlanmıştır. TSİM çalışmaları 1997 Aralık ayı sonunda tamamlanmış , ve Sağlık Bakanlığı tarafından yazılım bakım anlaşması yapılması amacıyla çalışmalar başlatılmıştır.

2. Çekirdek Kaynak Yönetimi Sistemi

ÇKYS, Sağlık Bakanlığı'nın elindeki, insangücü, malzeme ve parasal kaynakların izlenmesinde ve yönlendirilmesinde gereken doğru ve güncel bilgi desteğinin gereken düzeyde değerlendirilmiş, özetlenmiş olarak yine her düzeydeki karar vericiye sunulmasını hedeflemektedir. Burada da amaç yerinden yönetim gereklerini karşılamak, merkez birimlerinin tutarlı ve güvenilir bilgiye sahip olmalarının yanısıra, sağlık reformlarının temel felsefesi uyarınca, taşra teşkilatının da yalnızca bilgi aktarmak yerine karar verebilen bir kimliğe kavuşmasını sağlamaktır. Bakanlığın ülke yüzeyine yayılmış 200.000'den fazla perso-neli, çok geniş çaplı olarak yürütülen temel sağlık hizmetleri, aşı, ana/çocuk sağlığı ve aile planlaması, tedavi hizmetleri ve verem, sıtma, kanser gibi belirli alanlardaki mücadele etkinlikleri, çok geniş kapsamlı bilgi desteğine gerek doğurmakta olup, bu hizmetleri yerine getiren birimlerin bugüne kadar bilgi sistemleri alanında çeşitli çalışmaları bulunmaktadır. ÇKYS kapsamında bu çalışmaların bütünleştirilmesi sağlanacaktır.

Bu çerçevede 1996 yılı içinde sistem çözümleme çalışması gerçekleştirilmiş, geliştirilecek sistemin gereklerinin ayrıntılarıyla ortaya konulduğu Sistem Gerekleri Belirleme Raporu hazırlanmıştır.

1997-2000 yılları arasında, İkinci Sağlık Projesi uygulama yazılımı geliştirme, her il sağlık müdürlüğünde 8 kullanıcılı bir altyapının kurulumu, geniş kapsamlı eğitimler (temel bilgisayar kullanımı, ofis otomasyon yazılımları ve uygulama yazılımı kullanımı, ağ yönetimi, veritabanı yönetimi ve sistem bakımı eğitimleri) ve 3 aylık yerinde kullanıcı desteği çalışmaları anahtar teslimi bazında gerçekleştirilecektir. ÇKYS'nin ülke çapında 2000 yılı içinde uygulamaya girmiş olacağı öngörülmektedir.

ÇKYS, başlıca dört kümede toplanan bilgi sistemlerinden oluşmaktadır. Bunlar tablo 1'de özetlenmiştir:

ÇKYS ve TSİM birlikte, Çekirdek Sağlık Enformasyon Sistemini oluşturacaktır.

ÇKYS çalışması Eylül 1997'de başlatılmış, Sistem Gerekleri Belirtimi Raporu güncellenmiş ve Sistem Tasarımı Tanımlanması aşamasına geçilmiştir.

3. Hastane Bilgi Sistemleri (HBS)

3.1. Hastane Bilgi Sistemleri

Ülkemizde 1995 rakamlarına göre 677'si Sağlık Bakanlığı'na ait olmak üzere 1000'den fazla hastane bulunmaktadır. Bu hastanelerin bir yandan yönetim işlevlerinde, diğer yandan tıbbi bilgi saklama ve derleme amacına yönelik olarak bilgi sistemleri desteğine ihtiyaçları vardır. Bugüne kadar kamu ve özel kesimden birçok hastane, bilgisayar destekli bilgi sistemlerini kurmuş bulunmakta, ancak bu uygulamaların bazılarında, gerekli ön hazırlığın ve olurluk çalışmasının yeterli düzeyde gerçekleştirilmemiş olması ya da eldeki kısıtlı personele doyurucu düzeyde eğitim sağlanamaması gibi nedenierie istenen verim alınamamaktadır.

2. Sağlık Projesi kapsamında yapılan HBS çalışmasının hedefi, ülke çapında tüm hastanelerin Sağlık Bakanlığı tarafından zorunlu olarak yürütülen izlenme ve denetimlerinde, ayrıca kurumlar arası ve kurumlarla bakanlık arasındaki bilgi aktarımlarında tutarlılığı sağlayacak bilgi sistemleri çerçevesinin çizilmesidir. Bu kapsamda temel hastane yönetimi işlevlerini kapsayacak bir bilgi sistemi tanımı yapılmış ve devlet hastanelerine bilgi sistemleri alımında yazılım, donanım, eğitim ve proje yönetimi bakımlarından nitelik güvencesini sağlayacak temel ilkeleri tanımlayan bir doküman (Hastane Bilgi Sistemleri Çerçeve ilkeleri) hazırlanarak tüm Sağlık Bakanlığı hastanelerine dağıtılmıştır.

Bu dokümana, Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü'nün
http://www.spgk.saglik.gov.tr
adresinden ulaşılabilmektedir.

2. Sağlık Projesi illeri ve pilot illerde bulunan devlet hastanelerinde gerçekleştirilecek olan Hastane Bilgi Sistemlerinin başlıca alt birimleri şunlardır:
 

Bu alt birimlerin bütünleşik olarak çalışması, başka bir deyişle, ortak bir veri tabanı üzerinde işlemlerin gerçekleştirilmesi esastır. Böylece hastanenin tüm klinik ve hizmet birimleri arasında her birimin yetki ve sorumlulukları çerçevesinde bilgi paylaşımının gerçekleştirilmesiyle bilgi tutarsızlıklarının, kayıt ve gelir kaçaklarının önlenmesi mümkün olacak, hastane yönetiminin etkinlik düzeyi önemli ölçüde artırılmış olacaktır. Ayrıca bu sistemle tıbbi bilgilerin izlenmesi için de güvenilir bir altyapı oluşturularak doğrudan doğruya tedavi hizmetlerinde niteliğin yükseltilmesi hedeflenmektedir.

            3.2. Hastalıkların Uluslararası Sınıflanması


Sağlık yönetimi işlevinin yerine getirilmesinde kullanılacak "Bilgi Sistemleri"nin önemli bir bölümünü Hastane Bilgi Sistemleri ile Hastalık ve Ölüm İstatistikleri oluşturmaktadır. Sayıları binleri bulan hastalıklarının her birinin teker teker incelenmesi ve istatistiki veri olarak sunulması ve değerlendirilmesi olanaksız olacağından çalışmayı kolaylaştırmak için hastalıklar ve travmaların standart bir şekilde sınıflandırılmaları gerekmektedir. "Hastalıkların Uluslararası Sınıflaması" bu iki amaçla pek çok ülkede kullanılmakta olan bir kodlama sistemidir.

Bugün ülkemizde 1965 yılındaki 8. Uluslararası ICD Konferansından sonra hazırlanmış olan 8. versiyon (ICD-8) kullanılmaktadır. 1977/78 yıllarında çıkarılan 9. versiyon (ICD-9) ülkemizde kullanıma geçirilmemiştir.

DSÖ 1983 yılında ICD-10 hazırlık çalışmalarına başlamış, 1991 yılında yayınlanmasını kabul etmiş, 1994 yılından itibaren de tüm üye ülkelerde uygulamaya geçirilmesini planlamıştır.

Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü kapsamında Sistemleri Bölümü, 1993 yılında yapmış olduğu planlama çalışmasında ülkemizde kullanılmakta olan kod yapısının güncelliğini kaybettiğini saptamış ve DİE yetkililerinin katıldığı bir toplantıda ülkemizde de ICD-10 kodlarının kullanıma sokulması konusunda ilke kararı almıştır.

Bu amaçla, ICD-10'un ülkemizde kullanıma sokulması ile ilgili olarak gerçekleştirilmesi gereken aşamaları tanımlayan çerçeve dokümanlar hazırlanmış ve ICD-10'un çeviri ve adaptasyon çalışmaları başlatılmış ve bu çalışmanın Mayıs 1988'de tamamlanması planlanmıştır.

3.3. Tekdüzen Muhasebe Sistemi Pilot Uygulaması

Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü bünyesinde yer alan Hastane Reformu Bölümü çalışmalarından "Tekdüzen Muhasebe Sistemi (TMS) Pilot Uygulama Çalışması” ile hastanelerimizin, sundukları hizmetlerin maliyetlerini tesbit edebilen, bu maliyetleri takip edebilen, bütçeleme ve finansal raporlama yapabilen ve alternatif yatırım kararları alabilen özerk işletmeler haline getirmek amaçlanmaktadır. Bu amaçlar doğrultusunda İkinci Sağlık Projesi kapsamında bugüne kadar yapılan çalışmaların son aşaması olarak, TMS için pilot uygulamaların gerçekleştirilmesi ve revize edilmesi daha sonradan da bütün hastanelerde uygulanabilir hale getirilmesi öngörülmüştür. Bu kapsamda, pilot olarak saptanmış olan Eskişehir, Bilecik, Van, Elazığ Devlet Hastaneleri planlanan faaliyetler; Tekdüzen Hesap Planı'nın bu pilot hastanelere uygun olarak düzenlenmesi; TMS'nin bilgisayar ile uygulanması; Uygulama Kitapçığı'nın hazırlanması ve hastane faaliyet, finansman ve yatırım bütçeleri düzenlenmesidir. Bu çalışma sonucunda bir genel operasyonel uygulama dokümanı hazırlanacaktır. Bu çalışmanın Ekim 1998'de sona ermesi planlanmaktadır.

4. Üst Düzey Karar Destek Modülü

TSİM ve ÇKYS kapsamında oluşacak sağlık bakanlığı bütünleşik veri tabanından bakanlık üst düzey yönetiminin gerek duyacağı bilgilerin, rapor, karşılaştırma ve değerlendirmeleri biçiminde çekilebileceği bir karar destek modülü olarak tasarlanan bu modül, TSİM ve ÇKYS'nin uygulamaya girmelerinin ardından gerçekleştirilecek.

5. Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri Bilgi Sistemi

Temel Sağlık Hizmetleri Projesi kapsamında gerçekleştirilecek olan Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri Bilgi Sistemi (BBBS), 1. ve 2. Sağlık Projeleri kapsamında tanımlanmış olan Çekirdek Sağlık Enformasyon Sistemlerinin bir parçası olacak ve gerçekleştirilmiş veya gerçekleştirilmekte olan TSİM ve ÇKYS ile uyumlu olarak çalışılacak bir sistemdir.

BBBS'nin TSİM ve ÇKYS'nde belirlenmiş olan bilgi ihtiyaçları ve standartlar göz önüne alınarak tasarlanması planlanmıştır.

BBBS pilot illerde bulunan ve birinci basamak sağlık hizmetleri sunan tüm birimleri (sağlık ocakları, ana-çocuk sağlığı ve aile planlaması merkezleri, verem savaş dispanserleri) kapsayan bir çalışmadır.

BBBS çalışmasının temel amacı, birinci basamak sağlık hizmetleri sunan birimlerde 1960'lardan bu yana kullanılmakta olan ev halkı tespit fişleri ve kişisel sağlık fışlerini temel alarak hizmet sunum bölgesinde yaşayan nüfusu kaydedebilecekleri bir veritabanı ile hasta takibi, bebek ve gebe takipleri, 15-49 yaş kadınların aile planlaması kullanımı özellikleri, sağlık kurumunun aktiviteleri (verilen eğitimler, yapılan aşılar, muayene edilen ya da sevk edilen hasta sayıları), hizmet bölgesine ait epidemiyolojik bilgiler)in yanı sıra sağlık kurumunun personel, malzeme, ekipman gibi kaynaklarının takibi ve yönetimini de içeren bir yazılım geliştirmektir.

BBBS sayesinde hizmet sunum bölgesindeki hastaların ve risk gruplarının (gebeler, lohusalar, bebekler, vb.) daha kolay takip edilebilmesi, sorunların daha çabuk saptanması ve müdahale seçenekleri arasında daha gerçekçi karar verilebilmesi ve özellikle kaynak yönetimi anlamında etkinlik ve verimliliğin arttırılması sağlanabilecektir.

Ayrıca, BBBS'nin İI Sağlık Müdürlüklerinde kurulmuş / kurulacak olan TSİM ve ÇKYS ile entegre çalışması yoluyla sağlık personelinin veri toplama ve bildirimi ile ilgili işyükünü azaltacağı, veri kalitesini yükselteceği ve yerel düzeyde yönetim kapasitesini arttırarak bilgiye dayalı karar verme sürecinde önemli bir araç olacağı da ön görülmektedir.

BBBS, uygulama yazılımının geliştirilmesi, birinci basamak sağlık kuruluşları için donanım satın alınması, donanımın kullanılması, sistem kullanıcılarına temel bilgisayar kullanımı eğitimleri ile uygulama yazılımı kullanımı eğitimlerinin verilmesi ve destek hizmetlerini kapsamaktadır.

6. Sağlık BakaNığı Bilgi İşlem Daire Başkanlığı

Yukarıda da değinildiği gibi bugüne kadar Sağlık Bakanlığı bünyesindeki çeşitli birimlerde (Personel Genel Müdürlüğü, Araştırma, Planlama ve Koordinasyon Kurulu Başkanlığı vb.) verilen hizmetleri destekleyecek bilgisayarlı sistemler kurulmuş bulunmaktaydı.

Ancak özellikle Sağlık Projeleri kapsamındaki SES çalışmaları, bakanlık düzeyinde bilgi sistemlerinin koordinasyonunu zorunlu hale getirmiştir. Bu gerekçeyle, 1996 yılı içinde bakanlığın tümüne hizmet verecek Sağlık Bakanlığı Bilgi İşlem Daire Başkanlığı (SBBİDB) kurulmuş ve gerekli tüm altyapı hazırlıkları tamamlanmıştır. Bu birim, merkez yerleşkesine dağılmış 300'den fazla uç ve çok sayıda sunucu bilgisayar üzerinden, tüm bakanlık birimlerinin hizmet görmesini sağlayacaktır.

İstemci/sunucu mimarisine uygun bir yapıyla kullanıcı birimler (ör. Personel Genel Müdürlüğü, APK, Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Tedavi Hizmetleri Genel Müdürlüğü, İlaç Eczacılık Genel Müdürlüğü, İdari Mali İşler Daire Başkanlığı, vd.) kendi donanımları üzerinde bilgi sistemlerini kullanacaklar, tutarlı ve güncel bilgileri içeren ortak veıi havuzundan kendi yetki ve sorumlulukları çerçevesinde yararlanacaklardır.

SBBİDB, bu birimlere eğitim, danışmanlık ve teknik destek sağlayacak, birimler arasında ve merkez ile taşra teşkilatı arasında bilgi sistemlerine ilişkin koordinasyonu gerçekleştirecektir.

SBBİDB'na ve Türkiye Sağlık İstatistikleriyle ilgili bilgilere Internet üzerinden http://www.saglik.gov.tr

adresinden, Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü'ne ise

http://www.spgk.saglik.gov.tr

adresinden ulaşmak mümkündür.

SES programı, Dünya Bankası destekli Sağlık Projeleri kapsamında, sistem analizi ve tasarımı açılarından Sağlık Bakanlığı'nın ilgili tüm birimleri ile birlikte hazırlanarak aşamalı bir takvimli yürürlüğe girmektedir.

Bu programın koordine edici ve uygulayıcısı Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü olup, pilot uygulamalar da tamamlandıktan sonra operasyonel uygulaması Bilgi İşem Daire Başkanlığı tarafından gerçekleştirilecektir. #