Gelibolu Harekatı 1915 ve Sonuçları

Doç. Dr. Kutlu MERİH
EYLEM Stratejik Yönetim Uzmanı

1915 Çanakkkale Deniz Harekatları

İstanbula Denizden Ulaşma Planı

Osmanlının Müttefiki Almanya, düşmanın Boğazı zorlaması halinde, onu tabyalarımızdan önlemenin olanaksız olacağını düşünüyordu. Düşmanın İstanbula ulaşmasının ne pahasına olursa olsun engellenmesi gerektiğinden, Çanakkale'de bulunan Barbaros Hayrettin ve Turgut Reis Zırhlılarından sökülen toplarla Boğaz'daki tabyalar takviye edilerek savunma konumuna geçildi.

18 Mart 1815 Deniz Taaruzu ve Sonuçları

Çanakkale Boğazının savunması temelde topçu bataryalarına dayanmakta idi. Bu toplardan çoğu oldukça eski ve yetersiz toplardı ve en iyilerinin bile atış menzili 7-8000 metre civarında idi. Bir avantaj Alman subaylarının da eğitime ve kısıtlı da olsa bizzat savunmaya katılmaları ile oldukça yeterli   bir süredir hazırlık içinde olmaları idi.

Bataryaların ( Tabya) büyük bir kısmı sabitdi. Boğazın girişinde Seddülbahir ve Ertuğrul tabyaları Rumeli , Kumkale ve Orhaniye tabyaları Anadolu yakasını tutmakta idi. Anadolu yakasında Kepez burnuna , Rumeli de ise Kilitbahire kadar topçu savunmasını ağırlıklı olarak seyyar tabyalar (havanlar , toplar , obüsler ) üstlenmişti.Bunlar Erenköy civarında 2 yörede ağırlıklı olarak toplanmışlardı. Kepez altında ise Dardanos sabit tabyası bulunuyordu.

Kepez burnundan sonra ise iç savunma hattında daha çok sabit tabya vardı. Her iki yakada Mecidiye ve Hamidiye tabyaları, Kilitbahir, Namazgah ve Havuzlar tabyaları en önemlileri idi. Boğaza aynı zamanda mayın da döşenmişdi. Boğazı kesen 11 hat mayın bulunuyordu. Çıkışa en yakın olan Kepez körfezinden karşıya uzanıyor en ilerideki ise Çanakkaleden  kuzeybatıya karşı kıyıya uzanıyordu. Bu hatlar da toplam 255 mayın vardı. Ayrıca bazıları serbest bazıları bağlı 350 mayın daha boğaza serpilmişti. Bunlardan 26 tanesi Nusret mayın gemisi tarafından 8 martta sabaha karşı , düşmanca temiz zannedilen Karanlık limana , Kepez-Erenköy kıyısına paralel olarak döküldü ve savaşın kaderi üzerinde etkili oldu. Boğaza iki de denizaltı ağı gerilmişti. Ayrıca kıyıdan kıyıya doğru torpil yollamak için de önlem alınmıştı ve müttefik saldırısı bekleniyordu.

Birleşik kuvvetler, Amiral Carden' in 4 aşamalı planına göre Çanakkale Boğazının savunmasını yok edecekler ve Marmara'ya açılıp İstanbul önlerine geleceklerdi. Harekat Planı;

• 1) Boğaz giriş tabyalarının susturulması
• 2) Kepez'e kadar dış savunmanın susturulması
• 3) Daralan bölgedeki iç savunmanın susturulması
• 4) Mayınların temizlenmesi ,geçit ve çevresindeki savunmanın susturulması

olarak belirlendi.

Donanmanın esas hücumundan önce olabildiğince yumuşatma sağlamak amacı ile küçük saldırılar yapıldı. Şubat ortasından başlayarak Mart ortasına kadar donanma çeşitli sayıda gemi ile 11 bombardıman yaptı.

25 şubattan sonra gerçekten de Boğaz giriş tabyaları ( Orhaniye, Kumkale, Seddülbahir , Ertuğrul) ateş edemeyecek hale gelmişlerdi.Bu amaçla İngilizler Seddülbahir ve Kumkaleye tahrip mangaları da çıkarttılar. Geceleri de sayısız gemi - bir kısmı Yunan adalarından toplanmış balıkçı gemileri - boğaza mayın tarama için gönderiliyordu ancak pek başarılı olamadılar.

Donanma komutanı Carden sinirleri bozulduğu için görevinden ayrıldı ve yerine Amiral De Robeck geldi.
Tüm hazırlıklar tamamlandıktan , kendilerince tüm yumuşatma , keşif ve temizlik işlemleri bittikten sonra ,18 Mart 1915 günü,o günlerin en modern ve büyük donanması ile Birleşik Kuvvetler Çanakkale Boğazına saldırıya
geçti.

2 gün içinde İstanbul önlerinde olacaklarını hayal ediyorlardı !!!.

Birleşik donanmada 48 İngiliz gemisi ( 15 savaş gemisi , 4 hafif kruvazör, 15 muhrip, 5 denizaltı, 7 mayın arama gemisi , 1 depo gemisi , 1 uçak gemisi -bugünküler gibi düşünülmesin- ) 14 Fransız gemisi ( 5 savaş gemisi , 6 muhrip , 2 denizaltı, 1 uçak gemisi) bulunuyordu. Bunlardan bazıların gününün en modern tekneleri idi. Donanma üç tümen olarak organize edilmişti.

Birinci tümen başkomutanının emrinde;

8 adet 38'lik, 15 adet 15'lik toplu Queen Elizabeth;
8 tane 38'lik ve 16 tane 10.2'lik toplu Inflexible;
4er tane 30.5'lik ve 1Oar tane 23.4'luk toplu Lord Nelson ve Agamemnon.

İkinci tümen albay Hayes Salder komutasında,

4 er tane 30.5 lik ve 12 şer tane 15 lik toplu Ocean, Irresistible, Wengeance ve Albion;
4 tane 24.5lik ve 14 tane 19 luk Swiftsure;
4er tane 30.5lik ve 12 şer tane 15 topu olan Majestic, Conopus ve Cornwallis.

Üçüncü tümen, Fransız Amirali Guepratte komutasında,

4 tane 25.4 lük ve 14 tane 19luk toplu Triumph,          
4 tane 30.5 lik ve 12 tane 15lik toplu Prince George isimli iki İngiliz gemisi ile
4 tane 30.5 lik, 1O tane 16lık ve 8 tane 10luk toplu Soffren;
4 tane 30.5 lik 10 tane 14li:ik 8 tane 101uk toplu Charlemegne
2 tane 30.5 lik 2 tane 27.4lük, 18 tane 14lük ve 8 tane 10luk toplu Charlemagne
2 tane 30.5 lik, 2 tane 27.4lük, 18 tane 14lük ve 8 tane 10luk topu bulunan Bouvet

isimli yaşlı dört Fransız gemilerinden kurulu idi.

Boğaz'da bu filonun 316 topuna karsılık, Türk istihkamlarında etki ve menzil bakımından yetenekleri çok zayıf 93 topumuz vardı. Cephanemiz kıttı. Sadece mayın hatlarına güveniliyordu. Bunlar, Ağustos, Eylül, Ekim, Kasım ve Aralık 1914'de dokuz hatta dökülmüştü. Mesudiye'nin kaybından sonra yeterli görülmeyerek, birinci, ikinci ve üçüncü hatların geçitlerine 27 Şubat 1915'te, Çimenlik Değirmen Burnu arasına yenileri konulmuştu.

17/18 Mart gecesi, Boğaz'a aykırı olmayan, uzunlamasına Kepez'de ana mayın tarlasının tam önüne dökülen ve ilk bombardımanlar sırasında savaş gemilerinin daima manevra yapacakları Erenköy Koyu'nun tam burnu yönünde aykırı olarak uzanan, Nusret Mayın Gemimiz kahraman mürettebatının eseri olan, müttefiklerimizin dahi haberi bulunmadığı 26 mayınlık 11. hat güvenimizi tamamlıyordu. Böylece deniz savunma sistemimizde 403 mayın esaslı rol oynuyordu.

18 Mart sabahı;

Saat 10.30 da Agamemnon komutanlığında 1. filo , A hattını oluşturarak ve arkadan 2. filoca desteklenerek boğaza girdi ve 11.30 dan itibaren 14000 metreden tabyaları topa tuttu.

Saat 11 .45'te Karanlık Liman'da önde İngiliz gemileri yavaş yavaş ilerlediler. Rumeli Mecidiyesi'ne şiddetli ateş açtılar. 16 er şehit oldu. Karadan yapılan karşılık zayıf kalıyordu. Donanmanın ateşi olağanüstü yoğun olmasına karşın isabetli değildi çünkü ,çeşitli yanıltma önlemleri ve yer değişimi uygulanıyordu. Bu aşamada Kepez den karşıya olan ilk mayın hattının temizlenmesi düşünülmesine rağmen buraya yanaşılamadı bile.

Saat 12.30 da 3. filo B hattı olarak öndeki gemilere yaklaşarak kıyılara ateş açtı. A hattının iki yanından geçerek ön hattı oluşturdular. Bu arada tabyalardan ateş devam ediyordu ayrıca gemiler ilerleyerek Çanakkale ve Kilitbahir tabyalarının da menziline girmiş, ateş altında kalmışlardı.

Saat 14.00'te Çanakkale ateşler içinde kalmış, tabyalarla telefon bağlantısı kesilmiş, topların bir kısmı tahrip edilmiş, bazıları toprağa gömülmüş ve kamaları sıkışmış olduğundan az daha da zayıflamış bulunuyordu

Saat 14:00 civarında Türk tabyalarının ateşi biraz azaldığı için Amiral Robeck 2. filonun gelerek en öndeki 3. filo gemileri ile yer değiştirmesini istedi. Bu manevra esnasında Erenköy körfezine giren gemiler Nusret'in mayınları ile tanıştılar. Bouvet mayına çarparak 10 dakika içinde sulara gömüldü.Yardıma giden Ocean ve Irresistible mayın ve top yarası alarak terkedildi ,mürettebatları diğer gemilerce kurtarıldı. Gaulois, Suffren , Agamemnon ve Charlmagne da ağır/hafif yaralanmışlardı .

saat 18:00 civarında De Robeck ricat emri verdi. Donanma hızla boğazı terkederek Bozcaadaya doğru çekildi.

Irresistible ve Ocean da gece çökerken battılar.

Dünyanın en büyük ve güçlü donanması hiç beklemediği müthiş bir darbe ile durdurulmuş ve inanmazlık içinde geri çekilmişti.

Böylece 18 Mart, Türk askerliğinin beklenmiyeni başardığı ve Boğaz'ın Geçilmezliğini kendine ve dünyaya kanıtladığı bir zafer günü oldu. Müttefikler hiç beklemedikleri kayıplar karşısında kendine güveninin yitirdi ve karadan yardım görmedikce donanmanın Boğaz'ı geçemeyeceği sonucuna vararak yeni stratejiler geliştirmek için gemilerini çektiler.

Ertesi gün geçişin yeniden denenmesini öneren üst düzey İngiliz komutanlar oldu ama bu ilk denemeden sonra donanma boğaz geçişini bir daha zorlamadı.

1915 in sonlarında kara savaşlarından da sonuç alınmayınca bu yol yeniden düşünüldü ama uygulamaya geçilmedi.

18 Mart savaşında Türk tabyalarındaki ağır topların mermilerinin  yarısından çoğu tüketilmişti. Bu bilginin seneler sonra resmen açıklanması ile ;   "Donanma yeniden denese geçermiydi ?" sorusu gündeme geldi  Ancak , mayın hatları , bunların daha hafif toplarla kıyıdan korunabileceği , henüz işe   hiç karışmamış daha derindeki tabyalar , zayıf da olsa Marmaradaki Osmanlı   donanması ( Yavuz ve Midilli unutulmasın..), vs düşünüldüğünde 2. bir denemenin de geçişe yetmeyeceği çok daha mantıklı gözükmektedir.

Diğer Deniz Harekatı

Çanakkale kara savaşları sürecinde de bazı deniz etkinlikleri oldu.  Ağları aşabilen bazı İngiliz denizaltıları İstanbula kadar gittiler ve  ikmal gemilerini batırdılar. Fransız hatta Avustralya denizaltıları yörede eylemlere kalkıştılar.  30 Ekim de Fransız Turquoise denizaltısı türk topçuları tarafından vuruldu  ve vuran onbaşı Müstecip ' in adı ile türk donanmasına katıldı. 

15 ocak da Fransız Safir denizaltısı batırıldı ,

26 Temmuz de yine Fransız  denizaltısı Mariotte karaya oturdu ve ele geçti.

13 Mayısta Muavenet-i Milliye  harp gemimiz boğazdan çıkıp Morto koyunda bir baskınla Goliath muhribini
batırdı. Savaş süresince Alman U tipi denizaltıları da yöreye gelerek birleşik   donanmaya zarar verdiler. 2 Fransız harp gemisi ve bazı ikmal gemileri   dışında en önemli başarıları Magestic zırhlısını batırmaları oldu.