"ZABİT VE KUMANDAN" İLE HASBİHÂL

M. KEMAL

Sofya Ateşemiliteri Erkanıharbiye Kaymakamı, Sofya 1330(1914)

* 1 *

329 senesi kışında Birinci Fırka zabit arkdaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut bulan "Zâbit ve Kumandan'' bu senenin ancak Mayısında okuyabildim.

Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta, birkaç gün geç kalmış olmakla cidden ittihama sezayım. Fakat eser bir defa elime geçtikten sonra da, onu birkaç defa okumaktan ve bilhassa bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve müeseir maanisini dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve istifadenin kıymetini sana, bu sanihatın müessiri olabildiğinden, teşekkür ederek takdir etmeyi bir vecibe bildim.

* Mukaddem'ne takaddüm eden beyanatında; "evsaf ve hasail-i ilmiyeden, mezaya ve secayay-i askeriyeden" bahsedeceğini; "zâbit ruhunun kuvayi maneviyesini beslemeye hâdim olacak nıkat ve keyfiyatın taharri ve imtihaniyle iştigal" eyleyeceğini; "efrada. telkin edilecek manevi" dersleri de mevzuubahis kılacağını ve "nüfuz-ı amiriyet"in tahsil ve temkini usullerini irae edeceğini anladığım anda kitabına âşık oldum. Ve derhâl intikal ettim, ki sen on senelik hayat-ı askeriyenin içinde yoğrulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı, tatlı tecrübelerini ve vicdanında ve dimağında inkişaf-ı tammını bulan o necip ve vatanperverane efkâr ve hissiyatını, vatancüda olmaktan mütehassıl kalbî yaralaına mezcederek bizi ağlatmnak, bizi utandırmak, alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ne vazifesine davet etmek istiyorsun.

Ve filhakika mukaddeme-i kelâmın olan, "önütmüzde, acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz, felâketle neticelenmiş bir harb vardır," ifadesiyle efkar ve hissiyatımıza bir saha-i teellüm açıyorsun...

Ben, bu elem-i fikri ve hüzn-i vicdanî ile mukaddemeni takibederken, harbin, "sanat-i askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükemmeli, en hakikisi" olduğuna ve Hidemat-ı Seferiye kanunnamesinin bir madde-i mahasusasının da işhadiyle, muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin kesb-i iktidar ve ehliyet etmsine hizmet eden vakt-i bazar vesait ve vesaitin bizzat harb ve onun şerait ve muktezeyatı arasında yaptığı mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra "ordumuz zâbitanının kısmıazamının harpte bulunmuş olması dolayısiyle, bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan bu harb-i ahîrin bize meslek noktainazarından temin-i istifadeden hâli kalmamış bulunduğu" noktasında durdum ve biraz da ha fazla düşündüm.

Senin istidlâlâtına iştirak etmek veya etmemekte dumanlı bir muhakeme-i fikriyenin zebunu kaldım.

Dimağın mübhem hükümlerle kararsızlığını izale edemeden nazarım müteakip satırlara aktı.

* Bir urdunun, hazarda takıbeylemesi lâzım gelen ciddiyet-i mesaiye ve bu mesai ile tahkim olunan müktesebatı ilmiye'nin zamanı hulûlünde müntic-i galibiyet olacak surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri erbabının haiz bulunmaları lazım gelen havas ve mezayay-ı manevi'yeye ait sözlerini de müthiş bir darbe takibediyor. "Ordumuzun son Balkan harbindeki inağlûbiyet-i elimesi acı bir hakikattir. Sukut-ı hayal'e uğranıldı."

Evet, pek acı bir hakikattir; fakat senin de izah ettiğin gibi bu hakikat-i meşuma'yi idrak edenler de vardır. Ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lâzımdı.

Selânikte 1327 senesi Haziran'ının on yedinci günü, Kolordu Kumandanına takdim edilmiş olan bir raporun bazı noktalarını - ibret alınak, mazideki derin uykumuzu hal ve istikbaide devam ettirmemek için - hep beraber bir daha gözden geçirelim :

"Madde 1 - ...... Binaenaleyh terbiye-i münferide devrine neticesiz ve muhassatasız hitam verilmiştir.

2 - ..... Teftiş edeceği devre-i talimiye muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lâzım geldiğinden bihaberdir,

3- ...... Fırka kumandanı kıtaat karşısında aldığı seyirci vaz'iyle . . . . adem-i huzurundan daha muzir hissiyat tevlid ediyor; . . .. . . vazifesinin cahilidir.

4 - Alay ve fırka kumandanının teftiş ve tenkiddeki cihetleri zâbitanda hayret, istihza ve adem-i itimad hissiyatı uyandırıyor.

5 - Bu zihinde ve bu ilimde alay ve fırka kumandanlarının bugünkü terekkiyat-ı asiceriye ile mütenasip olarak yetiştirilmek mecburi olan kıtaatı yetiştiremiyecekşeri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onlan sevk ve idare edemiyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez hakayık-ı bahiredendir.

Bu noktadaki hakayıkı görüp söylememek ise ordunun ataletine, kıymetsiz kalmasına, harbde vatanı kurtarmak için talebolunacak vazife-i mühimmeyi ifa edememesine rızay-i kalbî göstermektir ki, bu hiyanetle tevsim olunur.

6 - Bu hale bir an evvel çaresiz olmaya teşebbüs her ashib-i namus ve vicdanın vazifesidir.

Emir ve kumanda salâhiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri, muşahade ve tetkiklerini sahib-i icraat olanlara arzetmektir.

Sahib-i makam ve icraat olanların eşhasa merhamet etmek za'f-ı kalbinde bulunarak ordunun inhitatına yardım etmemeleri..."

Bu raporumu takdim ettiğim makamda, o zaman -vatanım Selanik'i muharebesiz Yunan ordusuna teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan- zevat oturuyordu.

Raporumuzun bu makam sahibinden OrduMüfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik. Fakat ne maksatla? Hadnaşinas'lığın bir nümunedini göstermek maksediyle...

Ordu Müfettişliğine de vakı olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım:

" ....... Kumandanları zevat-ı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra . . . . Orduda netice-i talim ve terbiye ve emrü kumandada ve itaat ve inzibatta hüsnü cereyan aramak serap'ta taharri-i ab kabilindendir."

Ordumuzda (Goltz) un talebeliğiyle iştihar edenlerin de çoğu müşarünileyhin "iyi bir ordu vücuda gelmesine dahli olan avamil-i muhtelifenin en müessiri bilaşek binnefis başındaki âmirin tesiridir." hakikatini idrakte ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülehazanın en küçük cüzütamlar için de cari olduğunda gafletleri görülüyordu.

Devre-i Meşrutiyetin, Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği, Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım :

Senin ve benim ve senin ve benim gibi birçok rüfekanın kollarımızda beyaz birer band vardır. Biz hakem idik. Bizden daha büyük hakemler de vardı.

Ne hüküm verilmişti?

Bunu söylemeden evvel ne görülmüş olduğunu hatırlıyalım:

Meselâ; Mavi Kolordunun sağ cenahında hareket eden bir fırka kumandanından fıkrasına verdiği emir ve fırkasının bulunduğu vaziyetin beyanı -istizah salahiyetini haiz bir zat tarafından- rica edildi.

Fırka Kumandanı böyle bir suale muhatap olmamış gibi atının üzerinde sakit ve pek ziyada sakin ve ebkem duruyordu.

Biraz intizardan sonra birinci sualin cevabından sarfınazar olunarak Kolordu Kumandarından alınan emrin müeddası soruldu; yine cevap yok! Sebep?!

Sebep, aldığı emrin manasını anlamamıştı.

Sebep, verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu.

Sebep, çünki, zevahire rağmen o Fırkaya, o kumanda etmiyordu.

Sebep, edemezdi…

Ya böyle anlaşılmadan verilen emri telâkki eden Alay kumandanları? Evet, bu merakı izale için Fırka kumandanının yanından syrılarak, (Karıştıran) istikametinde yürüyen Alaylara mülâki oldum.

Bir Alay Kumandanına, beni hareketleri hakkında tenvir etmesini rica ettim. Şimdi, dedi. Ceplerini karıştırdı, Ceketinin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. İşte iki emirname, dedi; birini gece aldım, birini sabahleyin.. Henüz ilk emrin icabatını tamamen ifa etmediğimiz için ikinci emrin ahkâmını tatbike başlamadık...

Bu emirleri gözden geçirdim. İkincisi birincinin hükmünü iskat ediyordu.

Fakat, Alay kumandanı, hâlâ, evvla birinciyi ve sonra ikinciyi diyordu. Niçin?!

Çünki; Alay kumandanı numara sırasiyle tatbikini düşündüğü emirlerin ne birinci ve ne de ikincisini anlamıştı.

Halbuki, Alayı gidiyordu. Fakat, nereye ve ne için?!

Bunu, Alay kumandanının kendisi de bilmiyor, Alayın takibedenlerden hiç kimse de bilmiyordu.

O halde, nereye gidiliyordu?

Bu gidiş elbette, felâkete, hacalete doğru bir gidişti..

Harekâtını nihayete kadar takibettiğim bu Fırkanın gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti, kıtaatından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı, ertesi günü mukabil tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum.

Yalnız, beyan etmek isterim, ki bu ve bunun gibi asker yığınlarını, o gidişlerinin muhakkak felâkete, mezara doğru bir gidiş olduğuna hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade dûrbin olmak lâzım gelmezdi.

Biz, o zaman hükmümüzü vermiş ve saday-ı vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işttirmek azminde bulunmuş ve "bazı nikakın nazarı dikkat ve intibaha arzını vazifa-i vicdaniye addederiz :" demiştik...

Ve demiştik, ki "bir kıta ve bahusus zabitan heyeti, yalnız hüsn-i misal olacak rehberlerle yetiştirilir..."

"Însanların hürmet ve taziminin, itaat ve inkıyadının kendinden maddeten değil; manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi icabat-ı ruhiye-i beşeriyedendir."

Ve demiş idik, ki. "Ordunun ukde-i hayatı olup bir çok ananata bağlı olarak neşvünema ve kemal bulabilen zabturapt-ı askerî hissiyatını bugün Osmanlı Ordusu heyeti zabitanında esfha-i hakikiyesinde görmeyi talebetmek ahval-i ruhiye-i beşeriye'ye adem-i vukuftur."

Ve istirham etmiştik, ki "bugün için teşebbüs; bilakuyud ve müsamaha evsaf ve liyakat-i mahsusa sahibi olmak istidadını izhar edenlerden bir (kumanda ve zabitan heyeti) vücuda getirmek olmalır."

Ve izah etmiştik, ki "Ancak malumatlı,,muktedir, faal, müteşebbis ve sahib-i salahiyet bir Ordu Müfettişinin daire-i teftişinde, cahil, ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden bihaber Kolordu ve Fırka kumandanları barınamıyacakları gibi.. kazalik, ancak, evsaf-ı lâzimeyi haiz Kolordu kumandanlarının, kolordularında, muhtac-ı istirahat olan ve bir heykel-i muzir vaziyetini almaktan başka Orduya iyiliği olmayan Fırka ve Alay kumandanları cay-ı kabul ve atalet bulamazlar..."

Şedit gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasevver mahazirinin birer birer çaresi de gösterildikten sonra :

"Alel'umum iyi ordularla iyi kumandanlar yekdiğerinden infilâk kabul etmez şeyler nazariyle görülmek için" izaa-i vakte lüzum ve müaait hal yoktur, dedik. Ve en nihayet, hatırlattık, ki : "Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namue ve ahlâk, riyadan muarradır. Ahlâk-ı mükemmele ashabından olanlar ekseriye, sulh ve âsayişte, enzar-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelam ederler.''

Sonra ne olduğu sizce malumdur. Denildi, ki bu yükselen , feryadın manası yoktur. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!...

Yok... yok... o feryat, eser-i cinnet değildir; o feryat bugünkü felâketi nazar-ı vicdan ve nazar-ı aki ile görebilmekten mütehassıl ıstırahatın inikâsatı idi. Ve,

Filhakika, bir gün, (Sirenayik) (Cyrenaique) darülharekatından Balkan yangınına koşarken..

Bir gün, Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken...

Bir gün, işittim, ki vatanım Selânik ve orada anam, kardeşim, bütün akraba ve tasllûkatım - mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan koğulduğunu zevat tarafından - düşmana hibe edilmiştir...

* Ne garip halet-i ruhiyedir: Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. Ben de, Nuri; âdeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. Fakat merak etme, işte, kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyom...

"Harbte, bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait" görüyorsun!

Ben, bunu demeyi bizim için vacip görüyorum. Beraber şahidi olduğumuz bir, iki manzarayı; burada, sana hatırlatacak olursam senin zait'ten vacibi de geçerek farz-ı ayna kadar çıkacağından şüphe etmem.

Mesela; senin yaralandığın bir muharebede, sağ cenah alaylarından birinin cesur kumandanı, düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan Doğan Arslan sırtlarında, düşman piyadesinin tekâsüf eden ateşleri altında, Alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi, avcı hattının önünde bulunmuştu. Bu cesaretin hayranıyım: Fakat, maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık Alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka perişan olmasına da mâni olamadı.

Vukubulan bu tavır ve mişvara mukabil, Alayın topçu ateşi altında, maksada ve araziye muvafık olarak açılması, ve daha sonra yayılması ve daha sonra tahsis olunan cephede taarruz ve hücumu ve komşu kıtaat ile irtibatı sevk u idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde, pala yerine dürbün bulundurulsaydı ve bunun için avcı hattının önünde değil, ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hakim olunacak noktada bulunulsaydı ve ancak, halin, vaziyetin, sanatın bütün icabat ve tedabirine tevessülde muhafaza-ı sükûnet ve metanet edildiği halde, nâgehzuhur bir sebeb-i meşum'dan dolayı Alayının yüz geri ettiğini gördüğü anda,

kılıcını çekip, atını dört nal sürüp düşmanın şarapnellerini, mermilerini istihkar ederek geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu süretle Alayını durdurup tekrar hasma tevcih etseydi, işte, o zaman, bir Alay kumandanına yaraşan cesarete âsumanî hir misal gösterilmiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığına ait faslında bir sahife-i zerrin vücuda getirilmiş bulunurdu.

İşte, böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay kumandanının namına, heykel rekzine Cenab-ı Peygamber de razı; ve ümmeti tarafından "Hel yestevi'llezine ya'lemune ve'llezine lâ ya'lemûn" mazmununa bir iman-ı fiilî gösterilmiş olmasından ruhen mahzuz olurdu.

* Sen "hasâil-i mümtaze-i merdâne ve ahlâk-ı fazıla-ı fedakârane ile tetevvüc etmiyecek kadar malumat-ı fenniyenin, başlı başına temin-i maksat" edemiyeceğini iddia ediyorsun. Bu iddia'nda ne kadar haklısın...

Hattâ, ben, senin kaziyyeni berakis yaparak, iddia ederim, ki :

Hasail-i merdane ve hissiyat-ı fedakaranedir, asl'olan?

Bunlar, yani (karakter) müktesebat-ı ilmiye ve fenniye ile kesb-i mazbutiyet etmedikçe bile masdar-ı maali-dir; ancak her vakit emin, mefkur netayiç vermez.

Tatimnamelerin, "harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti" verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mektepterimizde, lâyık oldukları derece-i ehemmiyette hüsnü tedria ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki beyanatına şahadet ederim. Ve fakat, senin, burada hitam bulan mukaddemeni, ona, birkaç satır daha ilave ederek, biraz tatvil ettikten sonra o pek müdellel olan (istihkar-ı nefis) zeminini tetebbu edeceğim.

Filhakika, Mektebi Harbiyemizdeki derece-i tahsil "zabitlik vezaif-i asliyesini'' zâhitin ruhuna sokacak mertebede nafiz değildi. Ve fakat, mektep sıralarında, hu hususla daha ciddi ve daha vâsi bir devre-i tederrüs ve taallum geçirilmiş olsaydı dahi yine maksadın husulpezir olamamış bulunacağı itikadındayım.

Çünki, bence hakiki feyiz verebilecek, mekteb-i asli, kıtaattır.

Bence, asıl, talim-i sanat edecek, hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olap kumandanlardır.

Çünki bence, Mektebi Harbiyeden alınan şahadetname, genç mülâzımın, bölük kumandanı efendinin daire-i terbiyetine kabule şayan olduğuna delâlet eder.

Genç mülâzım, asıl ruh-ı sanatını, intisabettiği bölüğün efradı önünde, bölüğün babası olan yüzbaşından ve daha büyük âmirleri tarafından, iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. Evvelâ, kumandan olacaktır, bir takıma! Ve sonra kumandan olmaya hazırlanacaktır; bir bölüğe! Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir...

Ordu mekteb-i amelisi, ancak bu suretle, makamının ehli bölük kumandanları; makamının ehli tabur, alay... ilâh kumandanları yetiştirmek sayesinde, milletin evlatları bir sürü gibi değil; şanlı, şerefli insanlar olarak şan-u şerefe sevk ve tevcih olunabilir.

Burada kadim bir hatıramı ihya edeyim : Beray-ı seyahat İzmir'den râkib olduğum vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu.

Girit'ten -orada bulunan Avrupalı kıtaattan birine mensup - bir mülâzım bindi. Bununla muarefe peyda ettik.

Bir gün sonra -tekrar Girid'e dönecek olan bu mülâzımle -Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman, o, bana orada, tedarik edebildiği yeni bir takım âsar-ı akeriye'yi gösterirken diyordu, ki : Yüzbaşım "son zamanlarda yeni çıkan âsar-ı askeriye'yi takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için âdeta bana, münfail olmuştur. Mesut teaadüfle, burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuduğumu göreceği zaman, şüphesiz memnun ve bana bü yüzden hasıl olmuş bulunan infiali zail olacaktar."

Bu mülâzım efendinin, yüzbaşısının, zâbitlerini yetiştirmekte nasıl bir bölük kumandanı olduğu, mülâzım'ın gözlerinde, pek âlâ okunabiliyordu.

* 2 *

İstihkar-ı nefis ve hiss-i fedakârî babında talimnamelerin amik manalı maddeleri üzerine, o yararlı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan bütün salâhiyet-i kelâmınla hitabederek diyosun, ki "zâbitlik demek, feday-i nefs-ü canı katiyen göze almış olmak demektir."

"Bir zâbit, sanatı namına, hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermiyecektir."

Zâbit "hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icabedince'' rahat ve hayatım feda etmeyi şeref bilecektir.

''Muktazay-ı namus" budur.

Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin ahengini bozmaktan korkarak, hiç bir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim.

Muherebede her atılan merminin isabet etmediği hakkında verdiğin teminat hizasında, muharebede yağan mermi yağmuru, o yağmurdan ürkmiyenleri, ürkenlerden daha az ıslatır, diyeceğim. Ve filhakika böyle olmasaydı Trablusgarp harbine iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta, Humus'tâ, Bingazi'de, Derne'de, Tobruk'ta, İtalyan istihkâmları karşısında bugüin kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. Halbuki, o kahraman arkadaşlar, Balkan muharebesinin de, son safhalarında olsun, isbat-ı mevcüdiyet ederek daire-i imkânda kalan derecede icabat-ı namus ve haysiyeti ifa eylemişlerdir.

* Kitabının 24 üncü sayfasında, zâbit nedir? sual-i zimnisine, Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği "zâbit, maiyetindeki efrat için nümune-i imtisaldir." Cevabının üstünde duran senin, "zâbit, kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefid edebilmek için maiyyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır." sözünü her zâbit, pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimasına hâkketmelidir. Ve bilinmelidir, ki bir millet evlâtlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini, ancak -o dediğin- muhassala-i metanet ve besaleti ruhuna bulmuşt olan zâbitler haizdir.

* 3 *

(Zâbit ve kumandan) ın ikinci faslı çok mühimdir. Zabit, kalb, itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvve-i maneviyelerini takviye edecek..

Bu faslın başından nihayetine kadar olan bir çok güzel sözleri dinledikten sonra,

"Askerlik tedvir-i muamelât değil, insanların sevk-u idarisi sanattır." tarifine avdet ediyor ve insanlar nasıl sevkolunur? diye bir daha kendi kendime soruyorum.

Bu suale senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir feylesofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum :

İnsanlar, ancak, emelleri, fikirleri teşhis ettrilecek sevk ve idare olunabilir.

Musa, Mısırlıların kamçıları altında inleyen yahudilerin bu tazyik ve esaretten halâstan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu.

İsa; zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve ıstırabat-ı umumiye devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan lüzum-ı şefakatperverî'yi din halinde tercüme ve ifham etmek yolunu bildi.

Napolyon; Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin, mahsusatından olan şan-ı askerî mefkûresini tecessüm ve teşahhus ettirdi.

Hülâsa, insanları istediği gibi kullanan kuvvet : Fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir.

Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamıyacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. Bu ise, fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akideye munkalip olmasıyle mümkündür. Ve böyle olduktan sonradır ki, onu sarsmak için bütün başka mantıkların, başka muhakemelerin hükmü olmaz.

Şimdi; bizim sevk u idare edeceğimiz insanların emelleri, fikirleri, ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz, kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslanmızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalblerini, onların itimatlarını kazanacak ve onlara itimat kazandıracağız? Ve onlara manevi kuvvetler ilham vesaitini tayin edeceğiz?

Ve insanlarda, ancak, gaye-i hayalînin, mefkûrenin temerküz ettireceği o gayrimer'î hassalara, mer'î vasıtalarla mı hitabedeceğiz?!

Her halde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvelâ, onlarda bir ruh, bir emel, bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i münevvere'de yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor.

Şüphe yok, ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye, matlup şekle tahavvüle müstaittir. Fakat binefsihi olmak şartiyle!..

Eğer bizim seciyemize, hariçten, bizim seciyemizden başka secayadaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse, bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil, hiçbir netice hasıl olamaz!...

Ruh-ı Taaruz

Ordunun vazifesi, vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır.

Bu kalkış, elbette yerinde durmak için değil, düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer.

(Zâbit ve Kumandan) ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor:...

* Muvaffakıyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz; ancak, taarruz ordusu vücuda getirecek milletin, Japonların (Kokeyi Zayşın) dedikleri, ruh-ı taarruza sahib olması lâzımdır. .

Bu ruh-ı taarruz, 1904 senesinde, "Bin keder, bin yeis, fakat her şeye rağmen ileri! Başka hiçbir şey düşünmek lâzım değil.

"Na'şımı meydan-ı muharebede teşhir etmek. İşte bu Ce- nabihakkın emeli!"

şarkısını terennüm ederek Kazomaro sefinesiyle harbe giden Miralay Kujima'larda;

Bu ruh-ı taarruz, Sasebu limanından harbe çıkarken, familyasına "Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamıyacağımdan, sizden de haber istemem!" diye yazan, Amiral Togo'larda;

bu ruh-ı taarriz, Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine, familyasına : Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden, o zaman, üçümüzü birden defnedersiniz." emrini veren General Nogi'lerde;

Ve bunları takibedenlerin kâffesinde bütün feyziyle mevcut olduğu içindi, ki narin Japonlar iri yapılı Ruslar'a meydan okudular.

İnisiyativ

Nuri; Ruh-ı taarruz'undan sonra, kitabının hitam bulacağını zannediyordum. Derhal (inisiyativ) ın, önüme çıktı ve dedi, ki :

Muharebede tahsil-i zafer ve galibiyet en küçüğe kadar bilcümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır.

Hakikaten talimnamelerimiz, kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe, sanat-ı askeriyenin aslolan kaide ve kanun ve usulleri okunur ve bellenir..

Fakat, bu bilgilerin, insanı sanatkar yaptığına, yabileceğine kaani'olmak, elbette gaflet olur.

Hattâ, bu usul ve kaidelerin cihat-ı tatbikiyesiyle de az, çok iştigal etmiş olmak bir ordu için medar-ı necat olamaz.!

Her hangi bir cüzütamın küçük bir manevrâsını takibedelim : ve kabul edelim, ki bu cüzütamın en büyük kumandanından neferine kadar herkes talimname ve kanunnamelerde bast-u beyan olunan usul ve kaideleri biliyor ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir.

Meselâ, cüzütam kumandanı, güzel bir yürüyüş emri veriyor. Üç kumandanı mülâzım efendiye kadar, bilcümle madun kumandanlar usulüne muvafık emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor...

Düşmanla temas vukuunda da; kezalik, cüzütam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri, alâmeratibihim, tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıtaya yapacağı iş tayin ediliyor. Harekâtı, son safhasına kadar, iyi idare edilmiş görüyoruz.

O halde, hüküm verebilecek miyiz ki bu kıta muharebede vazifesini ifa edebilir ve Vatana muzafferiyet temin edebilir?

Bu hükmün itsında biraz müteenni bulunmak lâzımdır. Çünki bu kıtanın muharebede tesadüf edeceği ahval ve şerait hep bu gördüğümüz gibi olmıyacaktır:

O halde ne kadar ahvale tesadüf etmek ihtimali varsa hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel, bunu yapmaktan geri durmıyalım; fakat "harbte öyle ahval dahi vaki'' olur ki ahval-i mezkure hakkında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir."

Talimnamelerimizin, bu gibi fevkalâde ahval için nasihat vermesinden sarffınazar, esasen ihtiva eylediği kavait ve nizamat; harbte umumiyetle tesadüf edilen basit tâbiye ahvaline ancak şamil olabilir.

Halbuki kumandanlar her hal ve andaki vaziyete karşı tereddütsüz ve süratle icabeden tedbirleri almağa mecburdurlar.

Fevkalâde ve nagehzuhur hallere, ilk temas eden, bir kıtanın en büyük kumandanı değildir:

Büyük, küçük her cüzütamın içinde her zâbit ve her küçük zâbit ve hattâ her nefer suret-i hareketine dair mafevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı ahval karşısında kalır.

İşte, bu sebepledir, ki gerek kumandanların ve gerek neferlerin bizzat imal-i fikr ederek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetişmiş olduklarına kanaat olmadan bir kıta-i askeriyenin, bir ordunun şayan-ı itimat ve istinat bir kuvvet olarak tanınması gaflettir, felâkettir.

Bir kuvvett vücuda getiren insanlar; hayat-ı umumiyeleri, fikirleri, serbestî-i hareketleri ezilmemiş, gürbüz, neşeli efrattan ve zâbitandan mürekkep olursa böyle bir kıta-i askeriyede, bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade mütecelli olur.

İtalya muharebesinde, Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikatı ispateder her gün birçok misaller gördük.

Filhakika, Derne kuvvetlerini vücuda getiren Urban, tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi onların başlarına geçen zâbitan da her şeye rağmen - fikirlerini, serbestî-i hareketlerini ezdirmemiş gençler idi.

İtalyanların falan veya filân istikamette bir hareketleri, bir huruçları haber alınır alınmaz; emir beklemeksizin her mücahit tüfeğini kaparak içtima mahalline koşar ve orada emir itası teahhur ederse yine kendiliğinden düşman istikametinde revan olur ve bu hareketini şöyle bir muhakeme-i fikriye'ye de istinad ettirir :

Madem ki düşmanın bir hareketi mahsûstur, muharebe ihtimali mevcuttur. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz; onu uzaktan karşılamak ahsendir. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu tevkif veya tardeder, çok ise umum mücahidin yetişinciye kadar düşmana tüfek atarak hareketini ağırlaştırır ve icabederse biraz geriye çekiliriz. Fakat ileri gitmek, beklemekten iyidir. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür, kuvvetini anlar, meraktan çıkarız.

Bunların her biri ileri veya geri harekette nereden gitmek, nasıl gitmek, nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lâzım geleceğini emre intizar eylemeksizin kendiliklerinden talielir ve tatbik ederler, yeterki onlara umumî istikamet de fikirler isabetle gösterilmiş olsun.

Denilebilir ki - sair yerlerde olduğu igib - Derne'de de bir sene Îtalyanları mağlubeden ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücuda getirdikleri istihkâmlerında habseden kuvvet, kendiliğinden Osmanlı kuvvetini vücuda getiren insanların İtalya ordusunu terkibeden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. Yoksa, adet, top, tüfek, mühimmat ve fennin bahşettiği faikiyetler nazarı dikkate alınırsa, kurunuvustadan nümune - numa olan Derne kuayı-ı kalilesinin son asrın bütün fuyuzat-ı tekemmülâtından hisseçin olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lüzumunu teslim etmek lâzım gelirdi.

Görülüyor ki eldeki vasıta, kurunuvusta yadigârı olsa da, bunun eczası, görülecek iş için adım başında emre, bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini atmış bulunursa, karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça, dünya-yı terekkiyat'ın en büyük lûtuflariyle mesut olsa bile muzaffer olamaz!…

Tarih dahi diyor, ki ordular, kısmıküllisi gönüllü olan sağlam bünyeli ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda, yani eski askerlik usulünün cari olduğu edvarda, ordularda (İnisiyativ) o derece mütecelli idi ki, mafevkler, bu hassanın fıkdanından değil, bilâkis ifratından endişenâk idiler.

Filhakika, bir ordu eczasından her birinin bizzat her işi mütefekkir olmakta ve kendiliğinden yapıvermekteki derecesi ifrati bulursa cidden endişeye değer. Zira kendiliğinden görülen işler müsbet oldukça ne kadar şayanı arzu ve takdir ise maksadın hilâfına aidiyeti halinde de o derece şayanı muahezedir.

Halbuki her hareketin maksada mutabakati, her türlü ahval ve şerait dahilinde maksadı açık surette görebilmeğe mütevakkıftır, ki bu hususta kolordulara, fırkalara kumanda edenlerle bir tabur, bir bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup manzarası mahdut olanların hüküm ve ihatalarında elbette fark olmak lâzımdır.

Bu sebepledir, ki talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki, madunların istiklâl-i hareketleri efal-i keyfiye rengini almamalıdır. Harbde, muvaffakıyat-ı azimenin üssülesası olan faaliyet-i müstakille, hududu lâzime dahilinde olanıdır.

Kendiliğinden hareket hassasiyle, kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyus etmiş olan mücahidin-i urban da bu hususta ifrata kapıldıkça neticeler menfi olmuştur.

Her hareketin, nik ü bedini takdir için bizzat imal-i fikir ve muhakemeyi ve muhakeme-i fikriyesinin ancak taalluku halinde iş görmeyi itiyadetmek alelıtlak fena olmayabilirse de orduda mafevk makama geçenlerin, henüz o makama - geçmek için, sinni, tecrübesi ve risthesi müsait olmayanlardan alelumum daha vâsi' ve şumullü ve vukuflu ihataya sahip bulunmaları kabul edilmek lâzım geldiğinden, madun, mafevkin emrettiği hususatın mahiyetine akıl erdiremese de onu tatbika mecbur tutulması, ordunun ruh-ı asli-i inzihatı iktizasındandır.

(Înisiyativ) in hadnaşinaslık mertebesine vardırıldığı bir orduda herkes âmil bizzat olur. Amir, madun yoktur. Binaenaleyh itaat ve inzibat dahi teessüs edemez.

Son asır ordularını teşkil eden efrat, eskiden olduğu gibi kısmiküilisi, kendi gönül rızasiyle hizmet-i askeriyeye dahil olanlardan ibaret olmayıp bütün efradı-ı millet hizmet-i askeriye ile mükelleftir. Arzusu olan da olmayan da hizmet-i vataniyesini ifa ile mükellef tutulmuştur. Ve tutulmalıdır. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordular, eski zamanın ordularında olduğu gibi mafevkler, ifrat derecede (İnisiyativ) i hadd-i itidale irca etmek, onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden varestedir. Çünki bugünkü ordularda vakt-ı hazarda uzun seneler tatbik olunan şiddetli zapturapt bir çoklarında kendiliğinden hareket istidadını boğuyor. Bu sebeple bugünkü mafevkler, madunlarında (İnisiyativ) uyandırınak için onları ikaz ve bilhassa muharebede teşvik ve tergib etmek mecburiyetindedirler.

Daha düne kadar, Osmanlı ordusunun kumandanlarında, zâbitlerinde, askerlerinde(İnsiyativ) e bedel atalet-i fikir meşhud idi:

Malûmdur, ki bir orduyu terkibeden, alelûmum, her fert, zihayat bir makinenin, canlı uzuvları, parçalarıdır. Bu makineyi işleten, her uzviyeti, her parçasını harekete getiren vasıta, buharla müteharrik motorlar değildir. O vasıta-i tahrik, ordu makinasını vücuda getiren azay-ı zihayatın dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. Bu dimağlarda ve bu kanlarda lâzım olan kuvvet ve sürat-i cereyan bulunmazsa makina durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez.

Böyle bir makinenin tedviri için her hangi bir veya birkaç makinistin meharet-i sanatkârisi de kifayet ve kefalet edemez. Çünki bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan müteşekkil kütleler, taş, demir ve odun yığınlarından da daha, âtıl ve daha sakildir.

Ahcar ve eşcar yığınları balya haline konarak küçük bir manivelâ tatbikiyle sühuletle tahrik olunabilirler. Fakat, büyük, küçük cüzütam balyaları halinde bulunan âtıl dimağlı insan kütlelerinin sevk u tahriki için lâzım olan kuvvetin, manivelânın mevcudiyet-i fikriye ve ruhiyeden nebeanına intizar olunur. Ve nokta-i tatbiki, dimağda, kalbde aranır...

Görülüyor, -ki bir kütleye ordu demek için o kütlenin eşkâl-i muayyeneden birinde inkısamı ve başında bir veya birkaç muharrikin bulunması kâfi değildir.

Orduda bilcümle emir sahiplerinin; orduya kumanda eden zevata faal ve fedakâr birer muavin kılan (İnisiyativ) in bütün itiyadatını iktisabeylemeleri icabeder. Bunun. için tevessül olunacak vesaitin lüzum-u tahrrisi mâtuf olduğu maksadın ehemmiyetiyle tezahür eylemektedir.

Vakıa; alelûmum (İnisiyativ) in lüzum ve fevaidini talimnamelerimizin mevadd-ı mahsusasında okuyor ve nazarî olarak muhassenatı hakkında pek çok sitayişlerde de bulunuyoruz. Fakat, itiraf olunmalıdır, ki kendiliğinden hareket ve iş görmenin taammumünü umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir vazife-i mahsusa halinde tanınması için ittihazı icabeden suret hakkında Osmanlı ordusunda sarf-ı zihin edilmemiş ve bir karar verilmemişti.

Halbuki kumandan, zâbit, nefer yetiştirmekte takibolunacak esasların, tatbik olunacak terbiye usullerinin, yapılacak talimlerin gayesini, kendiliğinden iş görmek hassasının vücutpezir kılınmasına matuf bulmakta şüphe ve tereddüde mahal yoktur.

Bizim, (Sirenayik) te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında, kuvveimaneviye, fikr-i taarruz ve inisiyativ evsafının mevcut olduğundan bahsedilmiştir.

Fakat, bu noktada bütün vuzuhiyle canlandırılmak lâzımgelen bir hakikat-i mahza vardır, ki o da, sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız evsaf-ı cengâveranenin fiil halinde tecelliyatı bir takım âteşin ruhların Afrika semasında pervazile başlar.

Berveçhiâti bir kaç satırı, Derne ordugâhına ve Kasr-ı Hârun, Rabat, Seyit Abdullah sırtlarına, bir senelik hayatımızı beraber hasreylediğimiz arkadaşlarıma ithaf ediyorum.

(Zâbit ve Kumandan) ın mebahis-i muhtelifesini va bilhassa, istihkar-ı hayat, fikr-i taarruz ve kendiliğinden hareket evsaf-ı âliyesini okurken ve burılar için zihrumde muşahhas misâller ararken, Derne kuvvetleri nızam-ı harbı şöyle gözümün önünden geçiyor:

Şark kolu, Beraase kolu, Dirse kolu, Hase kolu, Ubeydat kolu, Ailet-i Mensur kolu, birinci tabur, ikinci tabur, topçu taburu, mitiralyoz bölükleri, Tümsekit, Suse müfrezeleri.

Ve bunların başlarında ; "Hacı Emin'ler, Ali'ler, Mümtaz'lar, İsmail Hakkı'lar, Halim'ler, Şevket'ler, Nurettin'ler, Rusuhi'ler, Fehmi'ler, Ahmet Hamdi'ler, Hüseyin'ler, Saffetler, Reşit'ler, Eşref'ler, Fuat'lar ve bunların arkadaşları.''

Umum Bingazi kuvvetleri nizam-ı harbine bakmak istersek, bu yazılarımız, bütün o kahramanları taşıyabilecek kadar tevessu'dan âciz kalır.

Şimdi de, notlarıma bakıyor ve orada, bu saydığım imzalar üstünde, muhtelif tarihlerde ve muhtelif safehat-ı muharebede okunmuş, askerlik ruhuna safabahş ve bütün askerler için imtisale şayan enmuzecleri hâvi yüzlerce raporlar, takrirler buluyorum.

Bunlardan bazılarının, bazı cümlelerini, o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile yâdına vesile olmak üzere aynen dercediyorum :

* "Muhayyile zaviyesi Urbaniyle dün gece ileri karakolda idim.

Bugün, tulu-i şems ile beraber (Seyit Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Çıkamadı. İki kişimiz mecruh oldu. Şayanı ehemmiyet bir şey yoktur.''

* "Düşman saat dörtte, garp cihetine bir tabur, şark cihetine bir bölük çıkardı, Yanımdaki ileri karakol kuvvetiyle hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. Bunun üzerine düşman taburu geriye, istihkâmlara çekildi; şarktaki bölüğünün de avcı siperlerine avdetini gördüm."

* "Saat 11 de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşgman üzerine şark Urbam, Muhafızıyye ve Birinci taburdan yanımda bulunan kuvvetle taarruz ettim.''

* "Düşmanın hatt-ı aslî istihkâmından beş yüz metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. Düşmam hatt-ı aslîye kadar takibettim.

İstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. Tarassüt kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahribetmek nasip olmadı. - Suret-i mahsusada emrolunmuştu. - Mamafih sair tarassut mevkileriyle topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahribettim."

* "Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Ben, siz gelinciye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum."

* "Düşman, dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkâm inşasiyle meşgul olmaktadır. Topçusu yol üzerindedir. Garp istihkâmının önünde üç düşman taburu (Tümsekit) e doğru ilerlemektedir. Ben (Vadi-i bû Misafir) cihetindeyim.. Taarruz için emrinize intizar ediyorum."

* "Mitralyozun ilerisinde, dar geçit yol üzerinden düşmanı kovaladık.

Hacı Emin, Kasım, Saffet Efendilerle mıktarı kâfi muhafıziyye ile bulunuyoruz.

Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Onlar da ilerliyorlar. Cemil Efendi'ye emirlerinizi tebliğ ettim. Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. Kıtamız karıştı; her kabileden mürekkeptir."‚

* "Emriâlileri üzerine 9 neferle garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim.

Mülâzım Osman Bey de 3 neferle Seyit Abdullah cihetinden bize doğru geliyor.

Yüzbaşı Hacı Emin Efendinin de vadi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum." 

* "Askerî, Rusuhi, Nurettin, Ethem yaralandılar. Fakat, diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar!, Düşmanı takibe devam ediyorlar. "

* "Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır, el ile imlâ olunuyor. (Mecmuu zaten iki idi) Eğer mutlak lâzımsa bununla ateşe devam edebilirim."‚

* Şark kuvasiyle garp ileri karakol mevziine geldim. Ne cihete taarruz edeyim?.

* "(Vadı-i bû Misafir) den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle hatt-ı ricatımızı kesmek isteyen düşman üzerine, mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Ailetimansur) ve Şellâvi mücahidinini de alip taarruz ettim. Saat on buçukta düşmanın iki taburu ile çarpıştık. Düşman ricate mecbur edilmiştir."

* "100 kişi kadar mücahit ve muhafıziyye efradiyla düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim. Beş yüz metreye kadar yaklaştım. İstihkâmet, üzerimize ateş açtı. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. Çok kan zayiediyorsam da askerin kuvvei maneviyyesini bozmamak için hattı harbtan çekilmiyeceğim. Ölürsem, yanımda Remzi Efendi vardı. O, benim de kuvvetimi idare eder."